Δευτέρα, 18 Ιουλίου 2011

ΦΡΟΣΩ ΧΑΤΟΓΛΟΥ: Το "αποδεσμευμένο" κουκλοθέατρο


( εργασία για το Παν/μιο Αιγαίου 2004)


«…σ’ όσους πιστεύουν ότι είναι ανάγκη ν’ αποκτήσει η φαντασία
τη θέση της στην εκπαίδευση
σ’ όσους έχουν εμπιστοσύνη στη δημιουργικότητα των παιδιών
σ’ όσους ξέρουν την απελευθερωτική δύναμη που έχει ο λόγος»
Τζ.Ροντάρι


1. ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΕΝΝΟΙΑΣ ΤΟΥ ΑΠΟΔΕΣΜΕΥΜΕΝΟΥ ΚΟΥΚΛΟΘΕΑΤΡΟΥ

Το κουκλοθέατρο υπάρχει στην Ελλάδα εδώ και χιλιάδες χρόνια. Αναφορές βρίσκουμε τόσο σε αρχαία κείμενα ( Ορφικά, Ηρόδοτο, Πλάτωνα, Αριστοτέλη), όσο και σε κείμενα της ελληνιστικής και ρωμαϊκής  εποχής, οπότε έχουμε και θαυμάσιες περιγραφές μιας κινητής και μιας ακίνητης σκηνής από τον μηχανικό Ήρωνα (Ανδρεάδης,1984). Το σύγχρονο κουκλοθέατρο ήρθε στην Ελλάδα από τη Δύση, πιθανόν μέσω Επτανήσων. Ήδη το 1870 παίζεται στην Αθήνα, είκοσι χρόνια πριν τον εξελληνισμό του Καραγκιόζη, ο οποίος προήλθε από την Ανατολή (Πούχνερ,1984).
         Κατά καιρούς προσέλαβε διάφορους ρόλους: θρησκευτικό, τελετουργικό, ψυχαγωγικό και ηθικοπλαστικό. Τελικά, βρήκε τη θέση του και στη σύγχρονη εκπαίδευση, καθώς εκτιμήθηκε η παιδαγωγική του αξία. Στο Νηπιαγωγείο έχει καθιερωθεί, δεν έχει όμως  εξελιχθεί. Γενικά παραμένει γνωστό με την τυπική του μορφή. Την παράσταση αναλαμβάνει ο εκπαιδευτικός, χρησιμοποιούνται συνήθως οι γαντόκουκλες του εμπορίου και, «απαραίτητος όρος  είναι, πάντως, να κρύπτονται οι παίκται και να φαίνονται αι κούκλαι»( Ράπτης- Καββαδά, 1973).
         Όταν το 1972 το ΥΠΕΠΘ διένειμε 2700 σκηνές κουκλοθεάτρου στα Νηπιαγωγεία της χώρας, αυτό θεωρήθηκε - και ήταν - μεγάλο βήμα.  Σήμερα, το μεγάλο βήμα είναι να βγούμε έξω από τις σκηνές. Ν’ ανοίξουμε την πόρτα του κλουβιού  και ν’ αφήσουμε το κουκλοθέατρο ελεύθερο. Η παιδαγωγική του αξία έγκειται στην αποδεσμευμένη, στη διάχυτη, στην πανταχού παρουσία του.   

Αποδέσμευση πρώτη:Όχι (μόνο) σκηνή!
«Η γνωστή μαριονέτα, είτε είναι απλώς μεγάλη κούκλα με ξύλινο στέλεχος ή μαριονέτα με γάντι, δεν χρειάζεται σκηνή κουκλοθέατρου. Βρίσκεται κοντά στα παιδιά και ζει ανάμεσά τους»( Joubert, 1966).
 Για να πείσεις το κοινό σημασία δεν έχει η κούκλα  και το σκηνικό, ούτε η πιστότητα στην εμφάνιση, αλλά η ικανότητα του παίκτη να ταυτίζεται με αυτό που κρατά. Στο βαθμό που το καταφέρνει, πείθει και το κοινό του. Επομένως, αποδεσμευόμαστε αφενός από την κούκλα, αφετέρου από τη σκηνή. Μπορούμε να μεταχειριστούμε ως «κούκλα» οτιδήποτε. Μπορούμε επίσης να παίζουμε οπουδήποτε, δίχως να κρυβόμαστε πίσω από ένα αληθοφανές σκηνικό. Δεν χρειάζεται καν να κρυβόμαστε! Όσο πείθουμε ότι υπάρχει το πλάσμα που κρατάμε στο χέρι, τόσο παύουμε να υπάρχουμε εμείς. Ο Ροντάρι αναφέρει για έναν δάσκαλο, που χρησιμοποιούσε μια κούκλα στην οποία οι μαθητές του έλεγαν ό,τι δεν θα τολμούσαν να πουν στον ίδιο κι έτσι μάθαινε τι πραγματικά σκέπτονταν γι’ αυτόν (Ροντάρι, 1985).

Αποδέσμευση δεύτερη: 'Οχι (μόνο) ενήλικας!
 « Η αγάπη για την υποκριτική είναι έμφυτη σε όλα τα παιδιά από πολύ μικρή ηλικία. Αυτή η αγάπη ενυπάρχει στη βάση των περισσότερων παιχνιδιών τους, και φανερώνει μια ικανότητα παρατηρητικότητας, φαντασίας και ικανότητας να μιμούνται τη ζωή, ικανότητα που μπορεί να τη ζηλέψει ένας  ηθοποιός» ( Obraztsof, 1985)
Κυρίαρχο προσόν ενός παίκτη είναι η φαντασία. Το μικρό παιδί διαθέτει a priori αυτό το χάρισμα. Επομένως, ο παίκτης δεν είναι οπωσδήποτε ένας ενήλικας, αλλά κάλλιστα μπορεί να είναι ένα παιδί. Τα παιδιά κάθε ηλικίας μπορούν να στήσουν μια θαυμάσια παράσταση. Ακόμη και τα προνήπια δίνουν απολαυστικές παραστάσεις  μπροστά σε μικρούς και μεγάλους θεατές και δικαιώνουν όποιον τα εμπιστεύεται. Προτιμούν μάλιστα κούκλες δικής τους κατασκευής.

Αποδέσμευση τρίτη: Όχι (μόνο) σενάριο!
 «…Ο Temporal άρχιζε την παράστασή του παρουσιάζοντας μια σοφή αρκούδα, που επί δέκα λεπτά της ώρας προσπαθούσε να μεταφέρει ένα φορτίο από τη μια άκρη της σκηνής στην άλλη»(Κυριαζοπούλου-Βαληνάκη Π.,1977).
Το σενάριο υπάρχει ως σκελετός, οι ρόλοι είναι προετοιμασμένοι. Αλλά  η τελική παράσταση θα παιχτεί με τη ζωντανή αλληλεπίδραση παίκτη και κοινού. Και εδώ έρχεται ο αυτοσχεδιασμός. Δεν είμαστε πλέον δέσμιοι συγκεκριμένων διαλόγων και μύθων. Μπορούμε να τους μετατρέψουμε, να τους προσαρμόσουμε με ευελιξία, ανάλογα με τις ανάγκες και τις επιθυμίες μας κάθε φορά. Ιδιαίτερα οι μικροί μαθητές διασκεδάζουν αφάνταστα παρεμβαίνοντας στους μύθους  και ορίζοντας τους ήρωες  κατά τη βούλησή τους. Συχνά είναι απρόβλεπτα ανατρεπτικοί.

         Ασφαλώς, το παραδοσιακό κουκλοθέατρο ζει και μαγεύει ακόμη. Ωστόσο, ας είμαστε ανοιχτοί, ας είμαστε έτοιμοι να το απαλλάξουμε από τα ασφυκτικά δεσμά της κούκλας, της σκηνής και του σεναρίου, ας το εμπιστευτούμε  στα παιδιά - όχι απλά σαν παιχνίδι, αλλά ως τέχνη. Κι ας μην ξεχνάμε πως ένα τέτοιο κουκλοθέατρο δεν απελευθερώνει μόνο τον παίκτη, αλλά και το κοινό. Διότι δεν του δίνει έτοιμη τροφή, αλλά του επιτρέπει να ενεργοποιήσει τη φαντασία του. Ο αυτοσχεδιασμός ανήκει και στο θεατή.

2.Η ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΑΞΙΑ ΤΟΥ ΑΠΟΔΕΣΜΕΥΜΕΝΟΥ ΚΟΥΚΛΟΘΕΑΤΡΟΥ

«“Θέατρο των παιδιών” και “Θέατρο για παιδιά” είναι δυο πράγματα διαφορετικά,
 αλλά εξίσου σημαντικά, εφόσον και τα δυο δέχονται και ξέρουν
 πώς να υπηρετούν στ’ αλήθεια τις ανάγκες των παιδιών»(Τζ.  Ροντάρι)
                                                                                         
Το αποδεσμευμένο κουκλοθέατρο υποστηρίζει απόλυτα  το βασικό τρίπτυχο της διαθεματικής διδασκαλίας: την ενεργητική, βιωματική και συνεργατική μάθηση. Το παιδί συμμετέχει ενεργά ως παίκτης και ως θεατής, βιώνει έντονα  τα μηνύματα και τις γνώσεις και συνεργάζεται στα πλαίσια μιας ευχάριστης συλλογικής δραστηριότητας. Έτσι, τα  προγράμματα που προσδιορίζει το Διαθεματικό  Ενιαίο Πλαίσιο Προγραμμάτων Σπουδών (ΔΕΠΠΣ) εφαρμόζονται αβίαστα και αποτελεσματικά σε όλους τους τομείς, σύμφωνα με το τρέχον αναλυτικό πρόγραμμα.
         Γλώσσα: Βασική αρχή του ΔΕΠΠΣ για το Νηπιαγωγείο είναι « να στηρίζει το ρόλο της γλώσσας  σε όλα τα προγράμματα». Όταν το παιδί εμψυχώνει την κούκλα, απελευθερώνεται, εκφράζεται με θάρρος και μιμείται ύφος και τόνο ομιλίας ανάλογο του ήρωα, χρησιμοποιεί εκφράσεις και λέξεις που αποδίδουν το ρόλο του και αναπτύσσει διάλογο με τις άλλες κούκλες. Εξασκεί και εμπλουτίζει έτσι τον προφορικό του λόγο, με τρόπο που ίσως δεν είναι εφικτός όταν μιλά δίχως να κρατά κούκλα, οπότε μπορεί να έχει αναστολές και δισταγμούς. Επίσης, το κουκλοθέατρο αποτελεί έναν ιδιαίτερο τρόπο προσέγγισης του γραπτού λόγου, καθώς τα παιδιά κατανοούν  και αγαπούν πολύ περισσότερο τα βιβλία εκείνα που ζωντανεύουν μέσα από τις παραστάσεις.
Δημιουργική έκφραση:  Βασική αρχή του ΔΕΠΠΣ είναι επίσης « να δίνει ευκαιρίες στα παιδιά να αναπτύσσουν και να εκφράσουν ιδέες και συναισθήματα με πολλούς τρόπους». Εικαστική δημιουργία, κατασκευή κούκλας, μουσική, δραματοποίηση, κινητικές δεξιότητες. Το κουκλοθέατρο αποτελεί μια «πολυδιάστατη διαδικασία επικοινωνίας και συγχρόνως έκφρασης, δράσης, έκδρασης»(Άλκυστις, 1992).Το παιδί μεταφέρει στην κούκλα συναισθήματα δικά του, εξωτερικεύει τον εσωτερικό του κόσμο και εκδηλώνει ανάγκες και επιθυμίες προβάλλοντάς τις στο πλάσμα που υποδύεται. Συχνά συνεσταλμένα αγόρια και κορίτσια  αναλαμβάνουν το ρόλο του κακού λύκου. Μέσω της κούκλας το παιδί τολμά και βγαίνει από το εγώ του, φεύγει από το παρόν και περνά σε μιαν άλλη διάσταση. Αυτοσχεδιάζοντας, παρεμβαίνει στα σενάρια και τα μεταβάλλει, ή τα δημιουργεί εξολοκλήρου, αφήνοντας τη φαντασία του να δράσει ανενόχλητη στον μυθικό χώρο και χρόνο.                                                                                                  
Νοητική καλλιέργεια: Μια από τις βασικές αρχές του ΔΕΠΠΣ είναι «να δίνει ευκαιρίες στα παιδιά να…συνεχίζουν να μαθαίνουν διαρκώς προάγοντας την αναζήτηση, την αιτιολόγηση, την κριτική σκέψη, τη λήψη αποφάσεων, τη λύση προβλημάτων». Όταν δίνουν μια παράσταση, τα παιδιά υποχρεώνονται να τηρήσουν μια χρονική ακολουθία στα γεγονότα, να προσδιορίσουν το «πριν» και το «μετά», να διαπιστώσουν αιτιακές σχέσεις και συνέπειες στις πράξεις. Μέσα στη ροή του μύθου που αναπαρίσταται γίνονται συγκρίσεις αντιθέτων και συγκρούσεις: ο καλός και ο κακός, ο πονηρός και ο αγαθός, η παράβαση και η τιμωρία, ο μικρός και ο μεγάλος, ο δυνατός και ο αδύνατος. Το παιδί κρίνει και συμπεραίνει μέσα από μια προσομοίωση της πραγματικότητας, ...εκ του ασφαλούς. Τέλος, σε μια παράσταση απαιτείται συγκέντρωση και ετοιμότητα, ιδίως στην περίπτωση του αυτοσχεδιασμού. «Νομιμοποιώντας τους δρόμους που οδηγούν στο φαντασιακό και το πλασματικό όπως και στις δραστηριότητες που απορρέουν απ’ αυτό, παραχωρείται στο παιδί μια ελευθερία ευρηματικότητας που θα γεννήσει ιστορίες, χαρακτήρες, εικόνες, σχέσεις…Η πρόκληση, εννοείται, συνεπάγεται να μην επεμβαίνει ο ενήλικας για να επιβάλλει τις προσωπικές του εικόνες, αλλά συνιστάται να παροτρύνει το παιδί ώστε να διαμορφώσει τις δικές του»(Beauchamp, 1998)

...........

ΕΠΙΛΟΓΟΣ
         Κάποιοι θεωρούν τη φαντασία  υπέρβαση της πραγματικότητας. Για άλλους, αντίθετα, είναι η οδός πρόσληψης της πραγματικότητας. «Είναι η απουσία της φαντασίας που μεταβάλλει τον άνθρωπο σε ανάπηρο της πραγματικότητας», είπε ο Ελύτης. Πάντως, αν θέλουμε να σταθούμε δίπλα στα παιδιά, αν θέλουμε να εισέλθουμε στον κόσμο τους, τότε σίγουρα αυτή είναι το μεταφορικό μέσον. Και το κουκλοθέατρο, το εισιτήριο.