Τρίτη, 24 Σεπτεμβρίου 2013

J. BRODSKY : Το τραγούδι του εκκρεμούς


“On grief and reason “ essays 
   ( εκδ. Καστανιώτη)

1.ΤΟ ΤΡΑΓΟΥΔΙ ΤΟΥ ΕΚΚΡΕΜΟΥΣ
  •  Στην έτσι κι αλλιώς αδιάφορη ζωή του ο Καβάφης δεν κατάφερε ούτε ένα βιβλίο με ποιήματά του να εκδώσει. 8
  • Κάθε ποιητής χάνει στη μετάφραση και ο Καβάφης δεν αποτελεί εξαίρεση. Σ’ αυτό που αποτελεί εξαίρεση είναι πως επίσης κερδίζει… Η χρήση «απλοϊκών» επιθέτων δημιουργεί ένα αναπάντεχο αποτέλεσμα θέτοντας μια συγκεκριμένη νοητική ταυτολογία, η οποία χαλαρώνει τη φαντασία του αναγνώστη, ενώ πιο περίτεχνες εικόνες ή παρομοιώσεις θα αιχμαλώτιζαν τη φαντασία ή θα την εγκλώβιζαν μέσα σ’ αυτό που προκαλούν. 9
  • Υπάρχουν δυο στοιχεία που συνήθως συνιστούν μια μεταφορά: Αυτό που περιγράφουμε ( η «αρχική έννοια», όπως την ονόμασε ο Richards)και το αντικείμενο το οποίο συγγενεύει με το πρώτο ως εικόνα ή απλά γραμματικά ( το «όχημα»)… Εκείνο που ο Καβάφης έκανε από την αρχή κιόλας της σταδιοδρομίας του, ήταν να μεταπηδά κατευθείαν στο δεύτερο μέρος: από κει και πέρα ανέπτυξε και επεξεργάστηκε τις έννοιες που υπονοούσε, χωρίς να νοιάζεται να επιστρέψει στο πρώτο μέρος , το οποίο θεωρούσε αυτονόητο. Το «όχημα» είναι η Αλεξάνδρεια. Η «αρχική έννοια», η ζωή. 10
  • Όσο περισσότερο άθλιο και ερημωμένο είναι ένα μέρος, τόσο περισσότερο δυναμώνει την επιθυμία κάποιου να το αναζωογονήσει. 13
  •  Σα να είχε επιλέξει να ακολουθήσει τη μοίρα που τον είχε τοποθετήσει εκεί 13
  • Κάθε επιλογή είναι στην ουσία μια απόδραση από την ελευθερία. 13
  • Μια άλλη πιθανή εξήγηση για την απόφαση του Καβάφη να παραμείνει είναι ότι δεν συμπαθούσε τον εαυτό του αρκετά για να πιστεύει πως άξιζε κάτι καλύτερο. Όποιος και αν ήταν ο λόγος, η φανταστική Αλεξάνδρεια περιγράφεται τόσο ζωντανά, όσο και η αληθινή. Η τέχνη είναι μια εναλλακτική μορφή ύπαρξης… 13
  • … αυτό που ο T.S.Eliot  αρεσκόταν να αποκαλεί «σκέψη που αισθάνεται». 14
  • Το μοναδικό μέσο που έχει στη διάθεσή του ένα ανθρώπινο πλάσμα για να αντιπαλέψει το χρόνο είναι η μνήμη και ακριβώς αυτή η εξαιρετική, αισθησιακή, ιστορική μνήμη είναι που κάνει τον Καβάφη τόσο ξεχωριστό. 15
  • Η ερωτική ποίηση του Καβάφη δεν είναι «τραγική», είναι τρομαχτική. Γιατί ενώ η τραγωδία έχει να κάνει με  fait accompli,  ο τρόμος είναι προϊόν της φαντασίας …15
  • Γιατί ο χωρισμός είναι μια εμπειρία που διαρκεί περισσότερο από την εμπειρία της σχέσης.15
  • «Η ζωή είναι ταινία, ο θάνατος φωτογραφία», Susan Sontag 15
  • Δεν είναι η ρωμαϊκή κυριαρχία που έθεσε τέλος στον αρχαίο ελληνικό κόσμο. Αυτό συνέβη την ημέρα που η Ρώμη υπέκυψε στον χριστιανισμό. Η αλληλεπίδραση μεταξύ παγανιστικών και χριστιανικών λέξεων στην καβαφική ποίηση είναι το μόνο θέμα που δεν καλύπτεται πλήρως από τον Keeley. 17
  • Το να αντιληφθεί κανείς πως ο Καβάφης δεν επέλεξε μεταξύ χριστιανισμού και παγανισμού αλλά αιωρήθηκε μεταξύ τους σαν εκκρεμές, δίνει μια νέα διάσταση στην ποίησή του. Αργά ή γρήγορα όμως και ένα εκκρεμές αντιλαμβάνεται πως το ίδιο το κουτί, μέσα στο οποίο βρίσκεται του επιβάλλει περιορισμούς. Ανήμπορο να ξεπεράσει το πλαίσιό του, το εκκρεμές ωστόσο καταφέρνει να ρίχνει φευγαλέες ματιές στον έξω κόσμο και αναγνωρίζει πως είναι υποδουλωμένο και πως οι αιωρήσεις του είναι προδιαγεγραμμένες, καθώς κυβερνάται από το χρόνο στην εξέλιξή του. 20
  •  Έχω κατά νου το ποίημα « ΕΙΓΕ ΕΤΕΛΕΥΤΑ» που αναφέρεται στον Απολλώνιο τον Τυανέα, τον ειδωλολάτρη προφήτη, ο οποίος έζησε μόλις τριάντα χρόνια μετά το Χριστό, ήταν δε γνωστός για τα θαύματά του, θεράπευε ανθρώπους, κανείς ποτέ δεν έμαθε αν και πώς πέθανε και σε αντίθεση με το Χριστό, μπορούσε να γράψει. 20
****************

2.ΚΛΕΙΟΥΣ ΚΑΤΑΝΟΜΗ
·         Αφού καθετί που συμβαίνει στο χρόνο συμβαίνει μόνο μια φορά, πρέπει, για να συλλάβουμε  αυτό που συνέβη, να ταυτιστούμε με το θύμα και όχι με τον επιζώντα ή το θεατή. Στην παρούσα φάση όμως παραμένει  τέχνη των θεατών , καθώς το κύριο χαρακτηριστικό των θυμάτων είναι η σιωπή τους, αφού ο φόνος τούς καθιστά άφωνους. Εάν ο ποιητής μας αναφέρεται στην ιστορία των Κάιν και Άβελ, τότε η Ιστορία συνιστά πάντοτε την εκδοχή του Κάιν. Το επισημαίνουμε αυτό για να υποστηρίξουμε τη διαφορά μεταξύ του γεγονότος και της ερμηνείας  του, την οποία παραλείπουμε να κάνουμε όταν λέμε «Ιστορία».73
·         Αν πραγματικά νοιαζόμαστε τι θα πούμε στους νέους, πρέπει να πράξουμε ως εξής:   πρώτα πρέπει να ορίσουμε την Ιστορία ως επιτομή που θα περιέχει τα γνωστά  γεγονότα και τις ερμηνείες τους. Κατά πάσα πιθανότητα θα συμβιβαστούμε με τις τελευταίες, καθώς η ονομασία κάθε γεγονότος αποτελεί από μόνη της μια ερμηνεία. Μια και οι ερμηνείες είναι αναπόφευκτες, το δεύτερο βήμα πρέπει να είναι η δημοσίευση ενός χρονολογικού κανόνα της παγκόσμιας Ιστορίας, όπου κάθε γεγονός πρέπει να καλύπτεται από ένα μίνιμουμ ερμηνειών – ας πούμε συντηρητικών μαρξιστικών, φροϋδικών, στρουκτουραλιστικών.  Αυτό μπορεί να καταλήξει σε μια δυσμεταχείριστη εγκυκλοπαίδεια, τουλάχιστον όμως ο νέος για τον οποίο φαίνεται τόσο πολύ να ανησυχούμε, θα εφοδιαστεί με πολλαπλή επιλογή. 74
·          Παρ’ ότι όλοι οι θεσμοί της θα προσπαθήσουν να πετύχουν το μέγιστο βαθμό ασφάλειας για όλα τα μέλη της, αυτή η αναζήτηση σταθερότητας και ασφάλειας μεταβάλλει την κοινωνία σε εύκολο στόχο. 77
·         Αν δεν θέλεις να γίνεσαι στόχος, πρέπει να κινείσαι. «Διασκορπιστείτε», είπε ο παντοδύναμος στον εκλεκτό του λαό και για λίγο τουλάχιστον το έκαναν. 77
·         Ένα από τα πιο λυπηρά πράγματα που συνέβησαν ποτέ στην πορεία του πολιτισμού μας ήταν η αντιπαράθεση μεταξύ του ελληνορωμαϊκού πολυθεϊσμού και του χριστιανικού μονοθεϊσμού, με τη γνωστή σε όλους έκβαση. Ούτε πνευματικά αλλά ούτε και θρησκευτικά ήταν απαραίτητη αυτή η αντιπαράθεση. Η μεταφυσική δυνατότητα του ανθρώπου είναι αρκετά στέρεη για να επιτρέψει τη συνύπαρξη των δογμάτων, για να μην πω συγχώνευση. Η περίπτωση του Ιουλιανού του Παραβάτη είναι ένα καλό παράδειγμα, το ίδιο και η περίπτωση των Βυζαντινών ποιητών στους πρώτους πέντε μΧ αιώνες. Οι ποιητές γενικά είναι η καλύτερη απόδειξη της συμβατότητας, γιατί η φυγόκεντρη δύναμη του στίχου συχνά τους πηγαίνει πολύ πέρα από τα όρια του καθενός από τα δυο δόγματα και μερικές φορές πέρα και από τα δύο. Ήταν ο πολυθεϊσμός των Ελλήνων και των Ρωμαίων τόσο ασύμβατος με το χριστιανικό μονοθεϊσμό; Ήταν απαραίτητο να πεταχτεί από το παράθυρο ένα μεγάλο μέρος από τα πνευματικά επιτεύγματα της προ Χριστού περιόδου; Γιατί κάτι που θα μπορούσε να είχε λειτουργήσει ως συμπλήρωμα έφτασε να γίνει μια άλλη επιλογή; 79
       Γιατί τα σπάσαμε τ’ αγάλματά των,
γιατί τους διώξαμε απ’ τους ναούς των,
διόλου δεν πέθαναν γι αυτό οι θεοί…
έγραψε ο Καβάφης δύο χιλιάδες χρόνια μετά την υποβάθμιση της Ιστορίας από στερεοφωνική σε μονοφωνική. 79
  • Η διάκριση μεταξύ χρόνου και χρονολογίας χάθηκε : πρώτα από τους ιστορικούς και μετά από το κοινό τους. 79
  • για το ολοκαύτωμα)Για να γίνει θύμα πρέπει κανείς να παρευρίσκεται στη σκηνή του εγκλήματος. Για να παρευρίσκεται στη σκηνή του εγκλήματος, πρέπει κανείς είτε να αρνείται να πιστέψει πως μπορεί να συμβεί, είτε να μην μπορεί ή να μη θέλει να εγκαταλείψει τη βολή του. Από τις τρεις περιπτώσεις η τελευταία είναι , φοβούμαι, που έπαιξε τον κυριότερο ρόλο. 82
  • Ένας τρόπος να χτίσεις κάτι καινούργιο είναι να ισοπεδώσεις το παλιό, και η νέα Γερμανία ήταν ένα τέτοιο έργο. Το αθεϊστικό Ράιχ, δέσμιο του μέλλοντος, με τα χίλια χρονια πίσω του, δεν μπορούσε παρά να βλέπει τον ιουδαϊσμό των τριών χιλιάδων χρόνων σαν εμπόδιο και σαν εχθρό. 86
  • Δεν θα ήταν καλύτερα να είχαν ωφεληθεί λιγότερο από τον πολιτισμό και να γίνονταν νομάδες;. Οι νεκροί θα έλεγαν ναι, αν και κανείς δεν μπορεί να είναι σίγουρος. Οι ζωντανοί θα φωνάξουν, σίγουρα όχι! Οι διφορούμενη ηθική της τελευταίας ερώτησης θα μπορούσε να συγκαλυφθεί αν δε βασιζόταν στην απατηλή εντύπωση πως ό,τι συνέβη στο Τρίτο Ράιχ ήταν μοναδικό. Δεν ήταν. Ό, τι έλαβε χώρα στη Γερμανία για δώδεκα χρόνια, διήρκεσε εβδομήντα στη Ρωσία και το τίμημα σε Εβραίους και μη ήταν σχεδόν εφτά φορές μεγαλύτερο. Με λίγη προσπάθεια μπορεί κανείς πιθανό να αποδείξει κάτι ανάλογο για την επαναστατική Κίνα , την Καμπότζη, το Ιράν, την Ουγκάντα κοκ 87
  • Ο μόνος ιστορικός νόμος, φοβούμαι, είναι η τύχη. Όσο πιο τακτοποιημένη είναι η ζωή μιας κοινωνίας ή ενός ατόμου, τόσο ο παράγοντας τύχη παραγκωνίζεται. Όσο περισσότερο διαρκεί αυτό, τόσο περισσότερο συσσωρεύεται η παραγκωνισμένη τύχη, και το πιθανότερο που θα σκεφτόταν κανείς είναι πως η τύχη θα πάρει κάποτε το αίμα της πίσω. 88
  • Η Ιστορία είναι κυρίως μια τεράστια βιβλιοθήκη γεμάτη από έργα μυθοπλασίας, που ποικίλλουν περισσότερο ως προς το ύφος παρά ως προς το θέμα. 89
  • Η αντικειμενικότητα δε σημαίνει αδιαφορία, ούτε και εναλλακτική λύση ως προς την υποκειμενικότητα. Είναι μάλλον το άθροισμα των υποκειμενικοτήτων. Ως θύτες, θύματα ή θεατές, οι άνθρωποι σε τελευταία ανάλυση ενεργούν πάντα μεμονωμένα, υποκειμενικά. Τόσο οι ίδιοι, όσο και οι πράξεις τους πρέπει να κρίνονται σίγουρα κατ αυτόν τον τρόπο. Αυτό μας αποστερεί κάποια σιγουριά, βέβαια, αλλά όσο λιγότερη, τόσο καλύτερα. Η αβεβαιότητα κρατά ένα άτομο σε επιφυλακή και είναι γενικά λιγότερο αιμοδιψής. Φυσικά πολύ συχνά, τον κάνει να αγωνιά. Αλλά είναι καλύτερα να αγωνιάς παρά να οργανώνεσαι. Γενικά, η αβεβαιότητα είναι πιο αληθινή με την ίδια τη ζωή. 90
«Την ταραχή στους ανθρώπους δεν την προξενούν τα πράγματα, αλλά οι απόψεις που έχουν για τα πράγματα. Για παράδειγμα, δεν είναι ο θάνατος κάτι τρομερό, αλλά η άποψη που έχουμε γι αυτόν»  (Επίκτητος, Εγχειρίδιο Κεφ. Ε)

"Η φύση του κόσμου από την ουσία του σύμπαντος έπλασε σαν από κερί, τώρα μεν το άλογο, μετά πάλι αφού το έλιωσε έφτιαξε από το ίδιο υλικό δέντρο και απ΄αυτό πάλι άνθρωπο και έπειτα κάτι άλλο. Καθένα από αυτά όμως για λίγο μόνο χρόνο υπήρξε.  Δεν είναι δα τίποτε κακό για ένα κουτί αν γίνει κομμάτια, όπως δεν είναι κακό αν συναρμολογηθεί και πάλι "( Βιβλ. Ζ, εδ. 23)