Κυριακή, 21 Ιουλίου 2019

ΖΑΧΑΡΙΑΣ ΠΑΠΑΝΤΩΝΙΟΥ: Η προσευχή του ταπεινού




Κύριε, σαν ήρθεν η βραδυά, σου λέω την προσευχή μου
Άλλη ψυχή δεν έβλαψα στον κόσμο απ’ την δική μου
Εκείνοι που με πλήγωσαν ήταν αγαπημένοι
Την πίκρα μου τη βάσταξα. Μου δίνεις και την ξένη.

Μ’ απαρνήθηκαν οι χάρες. Δεν τις γυρεύω πίσω.
Προσμένω τα χειρότερα. Είν’ αμαρτία να ελπίσω.
Σαν ευτυχία την αγαπώ της νύχτας τη φοβέρα
Στην πόρτα μου άλλος δεν χτυπά κανείς απ’ τον αγέρα.

Δεν έχω δόξα. Είν’ ήσυχα τα έργα που έχω πράξει.
Άκουσα τη γλυκιά βροχή. Τη δύση έχω κοιτάξει.
Έδωκα στα παιδιά χαρές, σε σκύλους λίγο χάδι.
Ζευγάδες καλησπέρισα που γύριζαν το βράδυ.

Τώρα δεν έχω τίποτε να διώξω ή να κρατήσω.
Δεν περιμένω ανταμοιβή. Πολύ’ ναι τέτοια ελπίδα.
Ευδόκισε ν’ αφανιστώ χωρίς να ξαναζήσω.
Σ’ ευχαριστώ για τα βουνά και για τους κάμπους που είδα.

Σάββατο, 1 Ιουνίου 2019

DANIEL GILBERT : Αναζητώντας την Ευτυχία




·         Ο μετωπιαίος λοβός είναι η πρόσφατη προσθήκη στον ανθρώπινο εγκέφαλο η οποία μας δίνει τη δυνατότητα να φανταζόμαστε το μέλλον. .. Χωρίς αυτό είμαστε παγιδευμένοι στη στιγμή, ανίκανοι να φανταστούμε το αύριο και, επομένως, χωρίς ανησυχία για το τι μπορεί να μας φέρει… Αυτός, ο μετωπιαίος λοβός- το τμήμα του ανθρώπινου εγκεφάλου που εξελίχθηκε τελευταίο, που ωριμάζει πιο αργά και εκφυλίζεται πρώτο με την ηλικία – είναι μια χρονομηχανή που μας επιτρέπει να εγκαταλείψουμε το παρόν και να βιώσουμε το μέλλον πριν αυτό συμβεί. Κανένα άλλο ζώο δεν έχει μετωπιαίο λοβό παρόμοιο έστω και λίγο με τον δικό μας, γι’ αυτό είμαστε το μοναδικό ζώο που σκέφτεται το μέλλον.
·         Φυσικά, το μέλλον που επιμένει να προσομοιώνει ο εγκέφαλός μας δεν έχει μόνο φιλιά, γευστικά στρείδια και γλυκό κρασί. Πολλές φορές προβλέπει ένα μέλλον ανιαρό, εκνευριστικό, βλακώδες , δυσάρεστο έως και τρομακτικό… Αφού αυτές οι φοβερές εικόνες μας κάνουν κυριολεκτικά να φρικιάζουμε γιατί κοπιάζουμε τόσο για την κατασκευή τους; Υπάρχουν δυο λόγοι. Πρώτον, όταν τα δυσάρεστα γεγονότα είναι αναμενόμενα, ο αντίκτυπός τους ελαττώνεται… Ο δεύτερος λόγος είναι ότι ο φόβος, η ανησυχία και το άγχος διαδραματίζουν χρήσιμο ρόλο στη ζωή μας… Εν κατακλείδι, μερικές φορές φανταζόμαστε ένα δυσοίωνο μέλλον μόνο και μόνο για να κατατρομάξουμε τον εαυτό μας και να κάνουμε το σωστό. 46-7
·         Οι άνθρωποι αρέσκονται να ασκούν έλεγχο – όχι μόνο για το μέλλον που εξασφαλίζουν έτσι, αλλά και για την ίδια την άσκηση… Στην πραγματικότητα οι ανθρώπινες υπάρξεις έρχονται στον κόσμο έχοντας πάθος για έλεγχο, φεύγουν από τον κόσμο διατηρώντας αυτό το πάθος και οι έρευνες αναφέρουν πως αν σε οποιοδήποτε σημείο ανάμεσα στην είσοδο και την έξοδό τους, χάσουν αυτή την ικανότητα να ελέγχουν τα πράγματα, τότε γίνονται δυστυχείς, αισθάνονται αβοήθητοι και απελπισμένοι και παθαίνουν κατάθλιψη. Κάποτε μάλιστα πεθαίνουν. 49
·         Επιμένουμε να οδηγούμε τις βάρκες της ζωής μας διότι νομίζουμε ότι ξέρουμε πολύ καλά πού πρέπει να πάμε , αλλά η αλήθεια είναι ότι πολλά γυρίσματα του τιμονιού μας αποδεικνύονται μάταια – όχι επειδή το πλοίο δεν αποκρίνεται, ούτε επειδή δεν μπορούμε να βρούμε τον προορισμό μας, αλλά επειδή το μέλλον είναι εντελώς διαφορετικό από αυτό που δείχνει μέσα από το «προβλεπτικοσκόπιό» μας. Όπως ακριβώς βιώνουμε οπτικές πλάνες (Δεν είναι παράξενο που η μια γραμμή φαίνεται μακρύτερη από την άλλη ακόμα κι αν δεν είναι;) αλλά και πλάνες της μνήμης (Παράξενο δεν είναι που δεν θυμάμαι να έβγαλα έξω τα σκουπίδια, ενώ το έκανα;) έτσι βιώνουμε και πλάνες πρόβλεψης – μάλιστα και τα τρία είδη πλάνης εξηγούνται βάσει των ίδιων αρχών της ανθρώπινης ψυχολογίας. 53
·         Οι εμπειρίες μας γίνονται αμέσως μέρος του φακού μέσα από τον οποίο βλέπουμε όλο το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον μας , και, όπως κάθε φακός, σχηματίζουν αλλά και παραμορφώνουν ό,τι βλέπουμε… Όταν οι άνθρωποι αποκτούν νέες εμπειρίες που τους κάνουν να ισχυρίζονται ότι η γλώσσα τους ήταν παλιότερα συμπιεσμένη – δηλαδή ότι στην πραγματικότητα  δεν ήταν ευτυχισμένοι ακόμα κι αν έλεγαν ή νόμιζαν έτσι προηγουμένως- μπορεί να κάνουν λάθος. Με άλλα λόγια, είναι δυνατόν να σφάλλουμε στο παρόν όταν λέμε ότι σφάλλαμε στο παρελθόν. 87
·         Από κάποιες απόψεις, οι άνθρωποι στους οποίους έχουμε πλέον μεταμορφωθεί έχουμε τόση δικαιοδοσία να μιλάμε εκ μέρους των ανθρώπων που είχαμε κάποτε υπάρξει όση έχει και ένας έξωθεν παρατηρητής.92
·         Πριν ο εγκέφαλός μας τελειώσει τη συνολική ανάλυση που θα μας επιτρέψει να αντιληφθούμε ότι το αντικείμενο είναι ένας λύκος, έχει ήδη φέρει το σώμα μας σε κατάσταση ετοιμότητας για διαφυγή- είμαστε «ντοπαρισμένοι» και έτοιμοι να τρέξουμε. Το γεγονός ότι μπορεί να αισθανόμαστε διεγερμένοι χωρίς να γνωρίζουμε τι ακριβώς είναι εκείνο που μας προκάλεσε τη διέγερση, έχει σημαντικές προεκτάσεις όσον αφορά την ικανότητά μας να αναγνωρίζουμε τα ίδια μας τα συναισθήματα. 98
·         Ο μυθιστοριογράφος Γκράχαμ Γκριν έγραψε: «Το μίσος φαίνεται πως χρησιμοποιεί τους ίδιους αδένες όπως και η αγάπη». Πράγματι, από ερευνητικές εργασίες αποδεικνύεται ότι η φυσιολογική διέγερση μπορεί να ερμηνευθεί με διάφορους τρόπους και ότι η ερμηνεία που θα της δώσουμε εξαρτάται από το τι πιστεύουμε ότι την προκάλεσε. Είναι δυνατό να παρερμηνεύσουμε το φόβο  ως επιθυμία, την ανησυχία  ως ενοχή , την ντροπή ως άγχος.99
·         Η λέξη experience  [εμπειρία] προέρχεται από το λατινικό experientia, που σημαίνει «να δοκιμάζεις κάτι», ενώ η λέξη aware [ ο έχων επίγνωση] προέρχεται από το ελληνικό οράν, που σημαίνει να βλέπεις κάτι. Η εμπειρία υποδηλώνει τη συμμετοχή σε ένα γεγονός, ενώ η επίγνωση [awareness] υποδηλώνει την παρατήρηση ενός γεγονότος.
·         Όπως δείχνουν τα πράγματα είναι δυνατόν- τουλάχιστον για κάποιους ανθρώπους και κάποιες φορές- να είμαστε ευτυχισμένοι, στενοχωρημένοι, να νιώθουμε πλήξη ή περιέργεια και να μην το γνωρίζουμε. 106
·         Το κεντρικό πρόβλημα στην επιστήμη της εμπειρίας είναι ότι, είτε αληθεύει η υπόθεση της συμπίεσης της γλώσσας είτε αντιθέτως η υπόθεση της διάτασης της εμπειρίας, ο καθένας μας μπορεί να διατηρεί μια διαφορετική αντιστοίχηση ανάμεσα σε ό,τι λέμε  και σε ό,τι βιώνουμε – και επειδή μπορούμε να μοιραστούμε τις υποκειμενικές μας εμπειρίες μόνο μέσω του λόγου, η αληθινή φύση αυτών των εμπειριών δεν γίνεται να μετρηθεί ποτέ με τέλεια ακρίβεια.
·         Ο καλύτερος τρόπος για να γίνει κατανοητή αυτή η συγκεκριμένη ανεπάρκεια της φαντασίας (της νοητικής ικανότητας που μας επιτρέπει να ατενίζουμε το μέλλον) είναι να κατανοήσουμε πρώτα τις ανεπάρκειες της μνήμης (της νοητικής ικανότητας που μας επιτρέπει να κοιτάζουμε το παρελθόν) και της αντίληψης (της νοητικής ικανότητας που μας επιτρέπει να αντικρίζουμε το παρόν). 127
·         Η περίτεχνη ταπισερί της εμπειρίας μας δεν αποθηκεύεται στη μνήμη μας – τουλάχιστον όχι ολόκληρη. Αντ’ αυτού, συμπιέζεται πριν την αποθήκευση, αφού πρώτα περιορίζεται σε λίγα κρίσιμα νήματα, όπως είναι μια περιληπτική φράση («το δείπνο ήταν σκέτη αποτυχία») ή μια μικρή ομάδα από λέξεις-κλειδιά (σκληρή μπριζόλα, ξινισμένο κρασί, ξιπασμένος σερβιτόρος.) Αργότερα, όταν θέλουμε να θυμηθούμε την εμπειρία μας, ο εγκέφαλός μας ξαναδημιουργεί γρήγορα την ταπισερί, στην πραγματικότητα ξαναυφαίνοντας- και όχι ανασύροντας- τις περισσότερες από τις πληροφορίες που εμείς βιώνουμε ως ανάμνηση.128
·         Το μάτι δεν μπορεί να καταγράψει εικόνα στο σημείο από όπου ξεκινά το οπτικό νεύρο και έτσι αυτό το σημείο είναι γνωστό  ως τυφλό σημείο. Κανένας δεν μπορεί να δει ένα αντικείμενο που προβάλλεται πάνω στο τυφλό σημείο, διότι εκεί δεν υπάρχουν οπτικοί υποδοχείς… Ο εγκέφαλός σας χρησιμοποιεί πληροφορίες από τις περιοχές γύρω από το τυφλό σημείο ώστε να κάνει μια λογική εικασία σχετικά με το τι θα έβλεπε το τυφλό σημείο αν δεν ήταν τυφλό και ύστερα ο εγκέφαλός σας συμπληρώνει τη σκηνή με τις συγκεκριμένες πληροφορίες. Ακριβώς! Εφευρίσκει πράγματα, δημιουργεί πράγματα, τα κατασκευάζει!132
·         Η νέα θεωρία του Καντ για τον ιδεαλισμό πρόβαλε τον ισχυρισμό ότι οι αντιλήψεις μας δεν είναι αποτέλεσμα φυσιολογικής διεργασίας κατά την οποία τα μάτια μας με κάποιον τρόπο μεταδίδουν μια εικόνα του κόσμου στον εγκέφαλό μας, αλλά αντιθέτως ότι αυτές είναι αποτέλεσμα μιας ψυχολογικής διεργασίας η οποία συνδυάζει ό,τι βλέπουν τα μάτια μας με εκείνο που ήδη σκεφτόμαστε, νιώθουμε , ξέρουμε, θέλουμε και πιστεύουμε, και ύστερα χρησιμοποιεί αυτό το συνδυασμό αισθητηριακών πληροφοριών και προϋπάρχουσας γνώσης για να κατασκευάσει την αντίληψή μας περί πραγματικότητας.137
·         Ο Πιαζέ περιέγραψε το ρεαλισμό ως «μια άμεση και αυθόρμητη τάση να συγχέεται το σημαίνον με το σημαινόμενο» και οι έρευνες δείχνουν ότι αυτή η τάση να εξομοιώνουμε την υποκειμενική μας αίσθηση για τα αντικείμενα με τις αντικειμενικές ιδιότητες των ίδιων των αντικειμένων παραμένει άμεση και αυθόρμητη σε όλη μας τη ζωή.141
·         Όταν φανταζόμαστε το μέλλον, το κάνουμε συνήθως στο τυφλό σημείο του ματιού της νόησής μας, με αποτέλεσμα να κάνουμε λάθος όταν φανταζόμαστε τα μελλοντικά γεγονότα των οποίων τις συναισθηματικές συνέπειες προσπαθούμε να σταθμίσουμε. 147
·         Εάν θέλουμε πραγματικά να μάθουμε αν τα περιστέρια μας έχουν πάρει στο κατόπι και εάν έχουν τις απαιτούμενες δεξιότητες για να το πετύχουν, πρέπει επίσης να υπολογίσουμε και τις φορές που περάσαμε κάτω από τα περβάζια και ξεφύγαμε σώοι. Ο σωστός τρόπος για να εκτιμήσουμε την εχθρικότητα και τη σκοπευτική δεινότητα του περιστεριού είναι να λάβουμε υπόψη τις περιπτώσεις παρουσίας αλλά και απουσίας κουτσουλιάς από τα σακάκια μας… Όπως δείχνουν τα πράγματα όμως, η γενική αδυναμία μας να σκεφτόμαστε τις απουσίες είναι μια ισχυρή πηγή σφάλματος στην καθημερινή μας ζωή.
·         Όταν αντιλαμβανόμαστε ένα βουβάλι σε μακρινή απόσταση, ο εγκέφαλός μας έχει επίγνωση ότι το βουβάλι φαίνεται ως μια εξομαλυσμένη, θολή, και χαμηλής ανάλυσης μορφή επειδή βρίσκεται μακριά, και επομένως δεν εξάγει το λανθασμένο συμπέρασμα ότι το ίδιο το βουβάλι είναι εξομαλυσμένο και θολό. Αντιθέτως, κάθε φορά που θυμόμαστε ή φανταζόμαστε ένα χρονικώς απομακρυσμένο συμβάν, ο εγκέφαλός μας δείχνει να παραβλέπει το γεγονός ότι οι λεπτομέρειες εξαλείφονται με τη χρονική απόσταση και συμπεραίνει ότι τα απώτερα συμβάντα είναι και στην πραγματικότητα τόσο εξομαλυσμένα και ασαφή όσο τα φανταζόμαστε ή τα θυμόμαστε.
·         Όποιος εγκέφαλος κάνει το τέχνασμα της συμπλήρωσης θα κάνει απαραιτήτως και το τέχνασμα της παράλειψης και επομένως το μέλλον που φανταζόμαστε περιέχει όσες λεπτομέρειες επινόησε ο εγκέφαλός μας και στερείται εκείνες τις οποίες ο εγκέφαλός μας αγνόησε. Το πρόβλημα δεν είναι ότι ο εγκέφαλός μας συμπληρώνει και παραλείπει. Θεός φυλάξοι, αν δεν το έκανε. Το πρόβλημα είναι ότι αυτά τα εκτελεί τόσο καλά, ώστε δεν έχουμε επίγνωση ότι συμβαίνουν. Κατά συνέπεια, έχουμε την τάση να αποδεχόμαστε τα προϊόντα του εγκεφάλου άκριτα και να περιμένουμε ότι το μέλλον θα εκτυλιχθεί με τις λεπτομέρειες –και μόνο με τις λεπτομέρειες που έχει φανταστεί ο εγκέφαλος.
·         Οι περισσότεροι δυσκολευόμαστε πολύ να φανταστούμε ένα αύριο εξαιρετικά διαφορετικό από το σήμερα και το βρίσκουμε ιδιαίτερα δύσκολο να φανταστούμε ότι θα σκεφτόμαστε, θα θέλουμε ή θα αισθανόμαστε ποτέ διαφορετικά πράγματα από τώρα. 177
·         Η περιοχή του εγκεφάλου σας που κανονικά ενεργοποιείται όταν βλέπετε αντικείμενα με τα μάτια σας –μια αισθητηριακή περιοχή η οποία ονομάζεται οπτικός φλοιός- ενεργοποιείται επίσης όταν εξετάζετε νοητικές εικόνες με το μάτι της νόησής σας. Το ίδιο ισχύει και για τις άλλες αισθήσεις… Όταν φανταζόμαστε ήχους παρατηρείται η δραστηριοποίηση του ακουστικού φλοιού, μιας αισθητηριακής περιοχής του εγκεφάλου μας η οποία υπό φυσιολογικές συνθήκες ενεργοποιείται μόνο όταν ακούμε πραγματικά ήχους με τα αφτιά μας. Τα παραπάνω ευρήματα δείχνουν κάτι σημαντικό σχετικά με το πώς ο εγκέφαλος επιτελεί την πράξη της φαντασίας: ότι προσφεύγει, δηλαδή, στη βοήθεια των αισθητηριακών περιοχών όταν θέλει να φανταστεί τα αισθητηριακώς προσλαμβανόμενα χαρακτηριστικά του κόσμου. 182
·         Γιατί κλείνετε τα μάτια σας κάθε φορά που θέλετε να οραματιστείτε ένα αντικείμενο, ή γιατί βουλώνετε τα αυτιά σας όταν θέλετε να θυμηθείτε τη μελωδία κάποιου τραγουδιού; Το κάνετε επειδή ο εγκέφαλός σας πρέπει να χρησιμοποιήσει τον οπτικό και τον ακουστικό σας φλοιό για να εκτελέσει τις πράξεις της οπτικής και της ακουστικής φαντασίας και, αν αυτές οι περιοχές απασχολούνται ήδη με την πρωταρχική τους εργασία – δηλαδή βλέπουν και ακούν τον πραγματικό κόσμο- τότε δεν είναι διαθέσιμες για πράξεις  φαντασίας.187
·         Όπως ακριβώς η φαντασία κάνει προεπισκόπηση των αντικειμένων, ομοίως δημιουργεί και προσυναισθήματα των γεγονότων… Η συναισθηματική εμπειρία που προκύπτει από ροή πληροφορίας απορρέουσας από τον κόσμο της πραγματικότητας λέγεται συναίσθημα. Η συναισθηματική εμπειρία που προκαλείται από ροή πληροφορίας απορρέουσας από τη μνήμη ονομάζεται προσυναίσθημα. Και η σύγχυσή τους είναι ένα από τα δημοφιλέστερα σπορ στον κόσμο. 189
·         Θα ήταν απολύτως φυσικό να φανταζόμαστε πρώτα το μέλλον και ύστερα να εκτιμάμε πώς θα μας κάνει αυτό να αισθανθούμε αλλά επειδή ο εγκέφαλός μας έχει την πεισματική τάση να ανταποκρίνεται στα τρέχοντα συμβάντα, συμπεραίνουμε εσφαλμένα ότι και αύριο θα αισθανόμαστε όπως νιώθουμε και σήμερα. 192
·         Οι ιστορικοί χρησιμοποιούν τη λέξη παροντισμός για να περιγράψουν την τάση μας να κρίνουμε ιστορικές φυσιογνωμίες χρησιμοποιώντας σύγχρονα κριτήρια… Η πραγματικότητα της παρούσας στιγμής είναι τόσο απτή και ισχυρή ώστε η φαντασία κρατιέται γύρω της σε στενή τροχιά, από την οποία ποτέ δεν διαφεύγει εντελώς. Ο παροντισμός συμβαίνει επειδή δεν αντιλαμβανόμαστε ότι ο μελλοντικός μας εαυτός δεν θα βλέπει τον κόσμο όπως εμείς τον βλέπουμε τώρα. 221
·         Για όλους μας σχεδόν, ο χώρος είναι το συγκεκριμένο εκείνο πράγμα με το οποίο μοιάζει ο χρόνος. Οι έρευνες δείχνουν ότι οι άνθρωποι σε όλο τον κόσμο φαντάζονται το χρόνο σαν μια χωρική διάσταση και γι αυτό εξάλλου λέμε ότι το παρελθόν είναι πίσω μας και το μέλλον μπροστά μας, ότι βαδίζουμε προς τη γεροντική μας ηλικία και ξαναγυρίζουμε στην παιδική, και ότι οι μέρες περνούν, όπως σχεδόν θα περνούσε και ένα ιπτάμενο τροχόσπιτο.
·         Τα αντικειμενικά ερεθίσματα του κόσμου δημιουργούν υποκειμενικά ερεθίσματα στο νου και οι άνθρωποι αντιδρούν στα δεύτερα, δηλαδή στα υποκειμενικά ερεθίσματα… Ένα από τα πολλά πράγματα που μας διαφοροποιούν από τους αρουραίους και τα περιστέρια είναι ότι αντιδρούμε στα νοήματα των ερεθισμάτων και όχι στα ίδια τα ερεθίσματα. Για τον ίδιο ακριβώς λόγο ο πατέρας μου μπορεί να τη γλυτώσει αν με πει σαχλό αλλά όχι κι εσείς… Αντίθετα από τους αρουραίους και τα περιστέρια λοιπόν εμείς αποκρινόμαστε σε νοήματα- και το πλαίσιο, το πρόσφατο και η συχνότητα είναι τρεις από τους παράγοντες που καθορίζουν ποιο νόημα θα εξάγουμε όταν συναντάμε ένα ασαφές  ερέθισμα.
·          Όταν ο εγκέφαλός σας  έχει το ελεύθερο να ερμηνεύσει κάποιο ερέθισμα με περισσότερους από έναν τρόπους, έχει την τάση να το ερμηνεύει έτσι όπως θέλει, όπερ σημαίνει ότι οι προτιμήσεις σας επηρεάζουν τις ερμηνείες σας για τα ερεθίσματα με τον ίδιο ακριβώς τρόπο που τις επηρεάζουν το πλαίσιο, το πρόσφατο και η συχνότητα.
·         Δεν μπορούμε να κάνουμε χωρίς την πραγματικότητα, αλλά ούτε και χωρίς την αυταπάτη. Η καθεμιά τους εξυπηρετεί κάποιο σκοπό, η καθεμιά θέτει ένα όριο στην επιρροή της άλλης και τελικά η εμπειρία που έχουμε από τον κόσμο είναι ο έντεχνος συμβιβασμός στον οποίο καταλήγουν αυτοί οι δυο σκληροί διαπραγματευτές.240
·         Αντί λοιπόν να βλέπουμε τους ανθρώπους ως απελπισμένους πανγκλοσιστές, μπορούμε μάλλον να τους θεωρήσουμε ως κατέχοντες ένα ψυχολογικό ανοσοποιητικό σύστημα που προστατεύει το νου από τη δυστυχία όπως περίπου το σωματικό ανοσοποιητικό σύστημα υπερασπίζεται το σώμα ενάντια στις νόσους… Ένα υγιές σωματικό ανοσοποιητικό σύστημα χρειάζεται να διατηρεί την ισορροπία μεταξύ των αντικρουόμενων αυτών αναγκών – δηλαδή να βρίσκει τον τρόπο να μας προστατεύει καλά, αλλά όχι υπερβολικά καλά… Ένα υγιές ψυχολογικό ανοσοποιητικό σύστημα βρίσκει μια ισορροπία η οποία μας επιτρέπει να αισθανόμαστε αρκετά καλά για να αντιμετωπίσουμε την κατάσταση και αρκετά άσχημα ώστε να κάνουμε κάτι γι αυτή («Εντάξει, η επίδοσή μου ήταν απαίσια και αισθάνομαι πολύ άσχημα, αλλά διαθέτω την αυτοπεποίθηση να κάνω μια δεύτερη προσπάθεια»).
·         Το ψυχολογικό ανοσοποιητικό σύστημα είναι ένα αμυντικό σύστημα και υπακούει κι αυτό στην ίδια αρχή με το σωματικό. Όταν η εμπειρία μας μας κάνει να νιώθουμε αρκετά δυσάρεστα, το ψυχολογικό ανοσοποιητικό σύστημα μαγειρεύει τα δεδομένα και μεταθέτει την ευθύνη, για να μας προσφέρει έτσι μια πιο θετική άποψη των πραγμάτων. Δεν το κάνει όμως κάθε φορά που αισθανόμαστε και το αμυδρότερο κέντρισμα ζήλιας, λύπης , θυμού ή απογοήτευσης. Ένα διαζύγιο ή μια απόλυση καταλέγονται στις μεγάλης κλίμακας επιθέσεις στην ευτυχία μας, οι οποίες ενεργοποιούν τις ψυχολογικές μας άμυνες. Αυτές οι άμυνες όμως δεν ενεργοποιούνται από σπασμένες μύτες μολυβιού, από σκουντουφλήματα ή από ανελκυστήρες που καθυστερούν.
·         Καθώς φαίνεται δεν έχουμε επίγνωση του γεγονότος ότι είναι πιο πιθανόν να ενεργοποιηθούν οι άμυνές μας από έντονα οδυνηρές παρά από ήπια οδυνηρές καταστάσεις και επομένως κάνουμε λάθος προβλέψεις για τις συναισθηματικές μας αντιδράσεις απέναντι σε δεινά διαφορετικής τάξεως.
·         Μπορεί ο εγκέφαλος και το μάτι να έχουν συνάψει συμβόλαιο σύμφωνα με το οποίο ο εγκέφαλος πιστεύει όσα βλέπει το μάτι, αλλά σε ανταπόδοση το μάτι έχει συμφωνήσει να βλέπει όσα θέλει ο εγκέφαλος… Για να διασφαλιστεί ότι οι απόψεις μας είναι πιστευτές, ο εγκέφαλός μας αποδέχεται ό,τι βλέπουν τα μάτια μας. Για να διασφαλιστεί ότι οι απόψεις μας είναι θετικές τα μάτια μας αναζητούν ό,τι επιθυμεί ο εγκέφαλός μας. Η συνωμοσία αυτών των δυο υπηρετών μας επιτρέπει να ζούμε στο όριο που ενώνει την ωμή πραγματικότητα με την παρηγορητική αυταπάτη. 254
·         Οι έρευνες δείχνουν ότι η απλή και μόνο εξήγηση κάποιου δυσάρεστου γεγονότος μπορεί να βοηθήσει ώστε να μειωθεί ο αντίκτυπός του.
·         Όπως ακριβώς όμως οι εξηγήσεις μαλακώνουν τον αντίκτυπο των δυσάρεστων γεγονότων με τον ίδιο τρόπο μειώνουν και την επίδραση των ευχάριστων γεγονότων… Αφότου δώσουμε μια εξήγηση σε ένα γεγονός μπορούμε να το διπλώσουμε σαν φρεσκοπλυμένο ρούχο, να το τακτοποιήσουμε στα συρτάρια της μνήμης μας και να προχωρήσουμε στο επόμενο. Αν όμως ένα γεγονός αντιστέκεται στις εξηγήσεις τότε μετατρέπεται σε  μυστήριο, ή αίνιγμα… Η εξήγηση στερεί από τα γεγονότα τον συναισθηματικό αντίκτυπό τους, διότι τα κάνει να φαίνονται πιο πιθανά και επομένως μας επιτρέπει να σταματήσουμε να τα σκεφτόμαστε.
·         Είτε ακούμε μια ακολουθία ήχων είτε διαβάζουμε κάποια ακολουθία γραμμάτων είτε βλέπουμε μια σειρά εικόνων είτε μυρίζουμε μυρωδιές είτε κάνουμε νέες γνωριμίες, έχουμε την ισχυρή τάση να θυμόμαστε πολύ καλύτερα όσα και όσους βρίσκονται  στο τέλος της ακολουθίας σε σχέση με εκείνα που βρίσκονται στην αρχή ή στο μέσον.
·         Η επιστήμη μας έχει προσφέρει πολλά δεδομένα για τον μέσο άνθρωπο και ένα από τα πιο αξιόπιστα τέτοια δεδομένα είναι ότι ο μέσος άνθρωπος δεν βλέπει τον εαυτό του ως μέσο άνθρωπο… Δεν βλέπουμε πάντοτε τον εαυτό μας ως ανώτερο, όμως σχεδόν πάντοτε τον βλέπουμε ως μοναδικό.
·         Τι στο καλό μας κάνει να θεωρούμε ότι είμαστε τόσο ξεχωριστοί; Τρία πράγματα τουλάχιστον. Πρώτον, ακόμα κι αν δεν είμαστε ξεχωριστοί, ξεχωρίζει ο τρόπος με τον οποίο γνωρίζουμε τον εαυτό μας. Ο εαυτός μας είναι ο μόνος άνθρωπος στον κόσμο που γνωρίζουμε εκ των ένδον. Βιώνουμε τις σκέψεις μας και τα συναισθήματά μας, αλλά πρέπει να συναγάγουμε ότι οι άλλοι βιώνουν τα αντίστοιχα δικά τους… Ο δεύτερος λόγος είναι ότι μας αρέσει να θεωρούμε τον εαυτό μας ιδιαίτερο… Ο τρίτος λόγος είναι η τάση μας να υπερεκτιμάμε την μοναδικότητα όλων μας- δηλαδή τείνουμε να θεωρούμε τους ανθρώπους ως πιο διαφορετικούς μεταξύ τους από όσο είναι στην πραγματικότητα.
·         Οι εσφαλμένες πεποιθήσεις όπως και τα κακά γονίδια, μπορούν να γίνουν – και γίνονται- υπεραυτοαντιγραφείς… Ένα μέρος της πολιτισμικά αποκτημένης γνώσης μας σχετικά με την ευτυχία δίνει την πολύ ύποπτη εντύπωση υπεραντιγραφόμενης ψευδούς πεποιθήσεως. Εξετάστε λόγου χάρη την περίπτωση των χρημάτων.
·         Τι είναι εκείνο που κινητοποιεί τους ανθρώπους να εργάζονται κάθε μέρα σκληρά για να κάνουν πράγματα τα οποία θα ικανοποιήσουν τις ανάγκες  της οικονομίας αλλά όχι τις δικές τους; Όπως τόσοι και τόσοι διανοητές, ο Σμιθ πίστευε ότι οι άνθρωποι επιθυμούν μόνο ένα πράγμα- την ευτυχία- οπότε οι οικονομίες μπορούν να αναπτυχθούν και να ανθήσουν μόνο αν οι άνθρωποι οδηγηθούν στην ψευδαίσθηση ότι εκείνο που θα τους κάνει ευτυχισμένους είναι η παραγωγή πλούτου.
·         Το παιχνίδι της διάδοσης πεποιθήσεων είναι στημένο, επομένως πρέπει να πιστεύουμε ότι τα παιδιά και τα χρήματα φέρνουν ευτυχία, ανεξάρτητα από την ορθότητα αυτών των πεποιθήσεων. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι τώρα πρέπει όλοι να παρατήσουμε τις δουλειές μας και να εγκαταλείψουμε τις οικογένειές μας. Απλώς σημαίνει ότι, ενώ πιστεύουμε πως ανατρέφουμε παιδιά και βγάζουμε χρήματα για να αυξήσουμε το μερίδιο της ευτυχίας μας, στην πραγματικότητα κάνουμε αυτά τα πράγματα για λόγους που δεν πάει ο νους μας. Είμαστε κόμβοι ενός κοινωνικού δικτύου που αναδύεται και καταρρέει σύμφωνα με μια δική του λογική και αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο συνεχίζουμε να μοχθούμε, συνεχίζουμε να ζευγαρώνουμε και συνεχίζουμε να μένουμε έκπληκτοι όταν δεν νιώθουμε όλη εκείνη τη χαρά που με πολλή αφέλεια προσδοκούμε. 326

Τετάρτη, 1 Μαΐου 2019

ΘΟΥΚΥΔΙΔΟΥ ΙΣΤΟΡΙΑΙ: Βιβλίον Γ, 82-84 - Φιλοσοφία περί του εμφυλίου

  


Μετάφραση: Ελευθέριος Βενιζέλος

(λυπούμαι για την αδυναμία τήρησης του όμορφου πολυτονικού κειμένου- Φ.Χ)


  82. Εις τοιαύτας υπερβολάς ωμότητος έφθασεν ο εμφύλιος σπαραγμός, ο οποίος εθεωρήθη ακόμη ωμότερος της πραγματικότητος, λόγω του ότι υπήρξεν ο πρώτος. Διότι βραδύτερον τουλάχιστον, όλος σχεδόν ο Ελληνικός κόσμος συνεταράχθη, καθόσον ο ανταγωνισμός των αρχηγών των δημοκρατικών και των ολιγαρχικών, εις τας διαφόρους πόλεις, αποτέλεσμα είχεν οι μεν πρώτοι να επικαλούνται την βοήθειαν των Αθηναίων, οι δε δεύτεροι των Λακεδαιμονίων. Και εν καιρώ μεν ειρήνης ούτε πρόφασιν είχαν ούτε διάθεσιν να επικαλούνται την επέμβασίν των. Τώρα όμως που αι δύο αυταί πόλεις ευρίσκοντο εις πόλεμον, και οι δημοκρατικοί και οι ολιγαρχικοί των άλλων πόλεων επεδίωκαν βιαίας πολιτικάς μεταβολάς, εύρισκαν ευκόλως την ευκαιρίαν να εξασφαλίζουν συγχρόνως την βοήθειαν των συμμάχων, δια να κατατροπώσουν τους αντιπάλους των, και με το ίδιον μέσον ενισχυθούν οι ίδιοι. Ένεκα τωόντι εμφυλίων σπαραγμών, ενέσκηψαν εις τας πόλεις πολλαί και μεγάλαι συμφοραί, αι οποίαι παρουσιάζονται και θα εξακολουθήσουν να παρουσιάζωνται πάντοτε, εφόσον η ανθρωπίνη φύσις μένει η ιδία, φέρουν όμως βαρύτερον ή ελαφρότερον χαρακτήρα και διαφέρουν κατά την μορφήν, αναλόγως της μεταβολής των παρουσιαζομένων εκάστοτε περιστάσεων. Διότι εν καιρώ μεν ειρήνης και ευημερίας και αι πόλεις και οι ιδιώται διαπνέονται από ευγενέστερα αισθήματα, καθόσον δεν περιπίπτουν υπό την πίεσιν αναποτρέπτων αναγκών. Αλλ' ο πόλεμος, αφαιρών ολίγον κατ' ολίγον από τους ανθρώπους την καθημερινήν ευημερίαν, γίνεται διδάσκαλος βίαιος και τείνει ν' αφομοιώση τας διαθέσεις των πολλών προς την παρούσαν αυτών κατάστασιν. Αι πόλεις λοιπόν ήρχισαν μαστιζόμεναι από στάσεις, και όσαι τυχόν περιέπιπταν εις αυτάς βραδύτερον, επειδή εμάνθαναν τα αλλαχού γινόμενα, εφιλοτιμούντο να υπερβάλουν εις εξεύρεσιν νέων επινοήσεων, δια της πολυμηχάνου υπουλότητος των επιθέσεών των και του πρωτοφανούς των εκδικήσεών των. 

 
 (αρχαία Αθήνα)
 
Και κατήντησαν να μεταβάλουν αυθαιρέτως την καθιερωμένην σημασίαν των λέξεων, δια των οποίων δηλούνται τα πράγματα. Τωόντι η μεν παράλογος τόλμη εθεωρήθη ως ανδρεία, ετοίμη εις θυσίαν χάριν των πολιτικών ομοφρόνων, η προνοητική διστακτικότης ως εύσχημος δειλία, η σωφροσύνη ως πρόσχημα ανανδρίας, η δια κάθε τι σύνεσις ως βραδυκινησία. Η τυφλή παραφορά εκρίθη ως ανδρική αρετή, ενώ η χάριν ασφαλείας περαιτέρω σκέψις ως εύσχημος πρόφασις υπεκφυγής. Ο τα πάντα επικρίνων και τους πάντας κακολογών εθεωρείτο άξιος εμπιστοσύνης εις κάθε περίστασιν, ενώ ο αντιτιθέμενος προς αυτόν, ύποπτος. Ο στήνων επιτυχή παγίδα εθεωρείτο άνθρωπος ευφυής, αλλά πολύ περισσότερον ικανός, ο οσφραινόμενος εγκαίρως αυτήν. Ενώ εκείνος που εφρόντιζε να μην ευρεθή εις την ανάγκην να κάμη ούτε το εν, ούτε το άλλο, εθεωρείτο διαλυτής του κόμματος και πανικόβλητος απέναντι των αντιπάλων. Με μίαν λέξιν, ο προτρέχων άλλου εις την διάπραξιν κακού εκρίνετο άξιος επαίνων, καθώς και ο παρακινών άλλον εις διάπραξιν κακού, το οποίον εκείνος δεν είχε διανοηθή. Και ο ίδιος άλλωστε ο συγγενικός ακόμη δεσμός εθεωρήθη ολιγώτερον στενός του μεταξύ πολιτικών ομοφρόνων δεσμού, διότι οι τελευταίοι ήσαν προθυμότεροι εις το να τολμήσουν κάθε τι χωρίς δισταγμόν. Καθόσον οι φατριαστικοί σύνδεσμοι δεν συνιστώντο χάριν αμοιβαίας βοηθείας, επί τη βάσει των κειμένων νόμων, αλλά χάριν ιδιοτελών σκοπών, αντιθέτων προς τους καθεστώτας νόμους. Και η προς αλλήλους εμπιστοσύνη ενισχύετο όχι τόσον δια των προς τους θεούς όρκων, όσον δια της από κοινού διαπράξεως εγκλημάτων. Οσάκις οι αντίπαλοι διετύπωναν ευλόγους προτάσεις, εκείνοι προς τους οποίους εγίνοντο αι προτάσεις, εάν ήσαν ισχυρότεροι, δεν τας απεδέχοντο με αίσθημα ειλικρινούς εμπιστοσύνης, αλλά λαμβάνοντες συγχρόνως τ' αναγκαία εξασφαλιστικά μέτρα. Επροτίμων πολύ περισσότερον ν' αντεκδικηθούν δια κακόν, το οποίον έπαθαν, παρά να προλάβουν το κακόν. Και οσάκις υπό την πίεσιν των περιστάσεων αντηλλάσσοντο τυχόν όρκοι προς ενίσχυσιν συνδιαλλαγής, οι όρκοι ίσχυαν μόνον προσωρινώς, εφόσον αμφότεροι οι ορκισθέντες δεν είχαν που αλλού να στηριχθούν. Αλλ' εκείνος, ο οποίος, δοθείσης ευκαιρίας, πρώτος ανέκτα το θάρρος του, εάν έβλεπε τον αντίπαλον απροφύλακτον, εξεδικείτο με μεγαλυτέραν ευχαρίστησιν, λόγω του ότι εξηπάτα την προς τον όρκον εμπιστοσύνην του αντιπάλου του, παρά εάν εξεδικείτο παλληκαρίσια. Διότι υπελόγιζεν ότι εκτός του πλεονεκτήματος της ασφαλείας, εκέρδιζε και το βραβείον της επιτηδειότητος αφού επεκράτησε δι' απάτης. Οι περισσότεροι τωόντι άνθρωποι προτιμούν να είναι αχρείοι και να ονομάζωνται επιτήδειοι, παρά να είναι χρηστοί και να λέγωνται ευήθεις, και δια το τελευταίον τούτο μεν εντρέπονται, ενώ δια το πρώτον υπερηφανεύονται. Αιτία όλων αυτών ήτο η δίψα της εξουσίας, την οποίαν γεννά η πλεονεξία και η φιλαρχία, και το φατριαστικόν πνεύμα, το οποίον εκτρέφουν τα δύο αυτά πάθη, εις όσους περιπέσουν άπαξ εις φατριαστικάς έριδας. Διότι οι αρχηγοί των φατριών εις τας διαφόρους πόλεις, προβάλλοντες εκατέρωθεν εύηχα συνθήματα, οι δημοκρατικοί την πολιτικήν ενώπιον του νόμου ισότητα του πλήθους, οι ολιγαρχικοί την σώφρονα αριστοκρατίαν, λόγω μεν υπηρέτουν τα κοινά, πράγματι όμως καθίστων αυτά βραβείον του προσωπικού των ανταγωνισμού. Αγωνιζόμενοι, εξ άλλου, να υποσκελίσουν αλλήλους με κάθε μέσον, ετόλμησαν τα τερατωδέστερα πράγματα. Αλλά και ταύτα ακόμη υπερέβαιναν αι εκδικήσεις των, τας οποίας αι δύο μερίδες ώθουν όχι απλώς μέχρι των ορίων, τα οποία θα επέβαλλε το δίκαιον και το κοινόν συμφέρον, αλλά μέχρι του σημείου, το οποίον ανταπεκρίνετο εκάστοτε εις την ικανοποίησιν της φατρίας των. Και ήσαν έτοιμοι να κορέσουν τον πόθον της αμέσου εκδικήσεως, είτε δι' αδίκων καταδικών, είτε επιβαλλόμενοι δια της βίας. Και ενώ καμμία από τας δύο μερίδας δεν ενεπνέετο από αισθήματα ευσεβείας, εκείνοι που κατώρθωναν να συγκαλύψουν απεχθείς πράξεις υπό ωραίους λόγους επηνούντο πολύ περισσότερον. Οι πολίται, εξ άλλου, όσοι δεν ανήκαν εις καμμίαν από τας δύο μερίδας, έπιπταν θύματα και των δύο, είτε διότι ηρνούντο ν' αγωνισθούν παρά το πλευρόν των, είτε διότι τους εφθόνουν δια την ακίνδυνον και ήσυχον ζωήν που εζούσαν. 
 (αρχαία Σπάρτη)


       83. Τοιουτοτρόπως, ένεκα των εμφυλίων σπαραγμών, όλαι αι μορφαί της μοχθηρίας ενεφανίσθησαν εις τον Ελληνικόν κόσμον. Η αγαθότης, η οποία συνδέεται στενώς με την ευγένειαν του χαρακτήρος, κατεγελάτο τόσον, ώστε εξηφανίσθη, ενώ επεκράτησεν ο πλήρης δυσπιστίας αμοιβαίος ανταγωνισμός, καθόσον δεν υπήρχε τίποτε που να ημπορή να οδηγήση εις συνδιαλλαγήν, ούτε υποσχέσεις πανηγυρικαί, ούτε όρκοι φοβεροί. Έκαστος, εφόσον ήτο ισχυρότερος, σκεπτόμενος πόσον απελπιστικώς αναξιόχρεοι ήσαν αι διδόμεναι εγγυήσεις, ελάμβανε τ' αναγκαία δια την ασφάλειάν του μέτρα, χωρίς να ημπορή να στηριχθή εις άλλους. Και οι έχοντες ασθενεστέραν την αντίληψιν επεκράτουν ως επί το πλείστον. Διότι, φοβούμενοι, ως εκ της ιδικής των ανεπαρκείας και της ευφυΐας των αντιπάλων των, μήπως όχι μόνον ηττηθούν κατά την συζήτησιν, αλλά και ένεκα της ευστροφίας του πνεύματος των τελευταίων πέσουν πρώτοι θύματα των μηχανορραφιών των, έφθαναν τολμηρώς μέχρις εγκλήματος. Ενώ εκείνοι, επειδή ένεκα καταφρονήσεως των αντιπάλων των ενόμιζαν ότι ημπορούν εγκαίρως ν' αντιληφθούν τους σκοπούς των, και ότι δεν υπάρχει ανάγκη να επιδιώξουν δια της δυνάμεως ό,τι ηδύνατο να επιτευχθή δια της ευφυΐας, κατελαμβάνοντο απροφύλακτοι και εφονεύοντο ως επί το πλείστον.

        
   84. Εις την Κέρκυραν, λοιπόν, διεπράχθησαν το πρώτον αι περισσότεραι από τας ανομίας αυτάς και ιδίως εκδικήσεις παντός είδους, τας οποίας άνθρωποι, υποβληθέντες εις εξουσίαν τυραννικήν μάλλον παρά σώφρονα, ημπορούσαν να διαπράξουν εναντίον των αρχόντων των, που τους παρείχαν ήδη την ευκαιρίαν της αντεκδικήσεως, ή άδικα μέτρα, εις τα οποία ημπορούσαν να προσφύγουν άνθρωποι, θέλοντες ν' απαλλαγούν από την συνήθη πενίαν των και εμπαθώς εποφθαλμιώντες τα ξένα προ πάντων αγαθά, ή άλλα ανομήματα, διαπραττόμενα τυχόν κατά τρόπον σκληρόν και ανηλεή εναντίον ανθρώπων της ιδίας τάξεως υπό ανθρώπων, οι οποίοι παρεσύροντο όχι από πλεονεξίαν, αλλά προ πάντων από την ακολασίαν του πάθους. Εις το σημείον που έφθασαν τα πράγματα, η ζωή της πόλεως συνεταράχθη βαθύτατα και η ανθρωπίνη φύσις, η οποία και υπό το κράτος ακόμη των νόμων ρέπει συνήθως προς την αδικίαν, τεθείσα ήδη υπεράνω των νόμων, ησθάνετο χαράν, αποδεικνύουσα ότι τα πάθη της ήσαν ασυγκράτητα και ότι ήσαν ισχυρότερα από τους νόμους και εχθρά πάσης υπεροχής. Διότι, άλλως, εάν ο φθόνος δεν ήσκει ολεθρίαν επιρροήν, κανείς δεν ήθελε προτιμήσει την εκδίκησιν αντί της ευσεβείας και την πλεονεξίαν αντί, της δικαιοσύνης. Οι άνθρωποι, εν τούτοις, προκειμένου να εκδικηθούν άλλους, διαπράττουν το σφάλμα να καταργούν προηγουμένως τας αρχάς του φυσικού δικαίου, αι οποίαι ισχύουν εις τοιαύτας περιστάσεις και επί των οποίων καθείς στηρίζει την ελπίδα της προσωπικής του σωτηρίας, εν περιπτώσει αποτυχίας. Και κατ' αυτόν τον τρόπον, στερούνται οι ίδιοι της προστασίας των αρχών αυτών εις περίπτωσιν, κατά την οποίαν, εάν περιήρχοντο ποτέ εις κίνδυνον, θα ελάμβαναν την ανάγκην των.