εκδ.Πανοπτικόν, 2010, μτφ. Ζήσης Ζαρίκας
Δεν υπάρχουν ηθικά γεγονότα, αλλά μόνο ηθικές ερμηνείες γεγονότων
(“Πέρα από το καλό και το κακό”)
Χρειάζεται πριν απ’όλα ένα πράγμα το οποίο έχουμε ξεμάθει περισσότερο στις μέρες μας – και γι’αυτό το λόγο θα περάσει ακόμα πολύς καιρός ώσπου να γίνουν “αναγνώσιμα” τα γραπτά μου- ένα πράγμα για το οποίο πρέπει να είναι κανείς σχεδόν αγελάδα και εν πάση περιπτώσει όχι “μοντέρνος άνθρωπος”: ο μηρυκασμός.
(“Η γενεαλογία τής ηθικής” - από τον Πρόλογο)
Η περιέργειά μου όσο και οι υποψίες μου όφειλαν να σταθούν έγκαιρα μπροστά στο ερώτημα σχετικά με το ποια είναι η προέλευση του καλού και του κακού μας.Στην πραγματικότητα, το πρόβλημα της προέλευσης του κακού με καταδίωκε ήδη από την ηλικία των δεκατριών ετών.33
Ευτυχώς έμαθα αμέσως να ξεχωρίζω την θεολογική προκατάληψη από την ηθική προκατάληψη και δεν έψαχνα πια να βρω την προέλευση του κακού πίσω από τον κόσμο. Κάποια ιστορική και φιλολογική μαθητεία μαζί με μια έμφυτη και απαιτητική αίσθηση απέναντι στα ψυχολογικά ζητήματα εν γένει, μετέτρεψε πολύ γρήγορα το πρόβλημά μου στο εξής άλλο: κάτω από ποιες συνθήκες επινόησε ο άνθρωπος για τον εαυτό του τις αξιολογικές κρίσεις καλό και κακό; Και τι αξία έχουν αυτές από μόνες τους; 34
Καταλάβαινα ότι αυτή η ηθική τού οίκτου που απλωνόταν ολοένα και περισσότερο γύρω της και προσέβαλε ακόμη και τους φιλοσόφους αρρωσταίνοντάς τους, ήταν το πιο ανησυχητικό σύμπτωμα της ευρωπαϊκής κουλτούρας μας, που είχε γίνει ανησυχητική και η ίδια, τη λοξοδρόμησή της προς έναν καινούργιο βουδισμό; προς έναν ευρωπαϊκό βουδισμό; προς τον μηδενισμό;37
χρειάζεται μια γνώση των συνθηκών και των περιστάσεων από τις οποίες γεννήθηκαν, κάτω από τις οποίες εξελίχθηκαν και τροποποιήθηκαν (η ηθική ως συνέπεια, ως σύμπτωμα, ως μάσκα, ως ταρτουφισμός, ως αρρώστια, ως παρανόηση. Αλλά επίσης η ηθική ως αιτία, ως γιατρικό, ως διεγερτικό, ως αναστολή, ως δηλητήριο) 38
Έτσι που να ήταν ακριβώς η ηθική υπεύθυνη για το ότι δεν επιτεύχθηκε ποτέ μια καθ’εαυτήν δυνατή ύψιστη δύναμη και αίγλη του τύπου άνθρωπος; Έτσι που να ήταν ακριβώς η ηθική ο κίνδυνος των κινδύνων; 39
Το πάθος τής ευγένειας και της απόστασης,το διαρκές και δεσπόζον γενικό και θεμελιώδες συναίσθημα ενός ανώτερου, κυρίαρχου είδους σε σχέση με ένα κατώτερο είδος, με ένα “κάτω” – ιδού η προέλευση της αντίθεσης “καλό” και άσχημο”. ( Το δικαίωμα των κυρίων να δίνουν ονόματα πάει τόσο μακριά που μας επιτρέπεται να θεωρήσουμε την ίδια την προέλευση τής γλώσσας εκδήλωση της δύναμης των κυριαρχούντων: λένε “αυτό είναι αυτό και αυτό”, σφραγίζουν κάθε πράγμα και κάθε συμβάν με έναν ήχο και μ’αυτό τον τρόπο το κάνουν, ούτως ειπείν, κτήμα τους.46
Μόνον ένας ιερατικός λαός μπορούσε να ενεργήσει κατ’αυτό τον τρόπο, ο λαός της πιο εσωτερικευμένης ιερατικής εκδικητικότητας… λέγοντας “μόνον οι άθλιοι είναι καλοί, μόνον οι φτωχοί, οι ανήμποροι, οι ταπεινοί είναι καλοί… Αντίθετα εσείς, εσείς οι ευγενείς και οι ισχυροί θα είστε στους αιώνες των αιώνων οι κακοί... Με τους εβραίους αρχίζει η εξέγερση των δούλων στον χώρο της ηθικής: η εξέγερση που έχει πίσω της μια ιστορία δύο χιλιάδων χρόνων και που δεν την λαμβάνουμε πια υπ όψη μας, επειδή υπήρξε νικηφόρα.55
Η εξέγερση των δούλων στην ηθική αρχίζει όταν η ressentiment [μνησικακία] γίνεται η ίδια δημιουργική και γεννά αξίες: η μνησικακία τέτοιων όντων, στα οποία απαγορεύεται η αληθινή αντίδραση, δηλαδή η αντίδραση τής πράξης και τα οποία βρίσκουν ανταμοιβή μόνο σε μια φανταστική εκδίκηση. 59
Ας φανταστούμε τον “εχθρό” έτσι όπως τον συλλαμβάνει ο άνθρωπος της μνησικακίας. Θα διαπιστώσουμε ότι ακριβώς αυτό είναι ο άθλος του, το δημιούργημά του: συνέλαβε τον “κακό εχθρό”, τον “κακό”, ως θεμελιώδη έννοια ξεκινώντας από την οποία φαντάζεται ως ταίρι και αντίθετό της την έννοια ενός μόνο “καλού” – του εαυτού του!63
Αυτός ο “κακός” είναι ακριβώς ο “καλός” της άλλης ηθικής, είναι ο ευγενής, ο ισχυρός, ο κυριαρχών, αλλά χρωματισμένος αλλιώς, ερμηνευμένος μ’άλλο τρόπο, ιδωμένος διαφορετικά από το φαρμακερό μάτι της μνησικακίας. 65
Αυτοί οι αδύναμοι – κι αυτοί επίσης θέλουν να γίνουν κάποια μέρα οι δυνατοί, δεν χωράει αμφιβολία γι’αυτό, κάποια μέρα πρέπει να έρθει και η δική τους “βασιλεία” -το ονομάοζυν αυτό “βασιλεία του Θεού” . Είναι τόσο ταπεινοί σ’όλα τους! 75
Για να μείνει κάτι στη μνήμη, πρέπει να αποτυπωθεί με πυρωμένο σίδερο:μόνο αυτό που δεν παύει να προκαλεί πόνο μένει στη μνήμη… Ο πόνος είναι το ισχυρότερο βοηθητικό μέσο για τη μνημοτεχνική. Υπό μια ορισμένη έννοια, εδώ ανήκει όλος ο ασκητισμός: κάποιες ιδέες πρέπει να γίνουν ανεξάλειπτες, διαρκώς παρούσες, αλησμόνητες, “έμμονες”, με σκοπό τον υπνωτισμό ολόκληρου του νευρικού και διανοητικού συστήματος μέσω αυτών των “έμμονων ιδεών”.90
Αχ, πόσο ακριβά πληρώθηκαν το λογικό, η σοβαρότητα, η κυριαρχία πάνω στα αισθήματα, όλο αυτό το σκοτεινό πράγμα που ονομάζεται στοχασμός, όλα αυτά τα πομπώδη προνόμια του ανθρώπου! Πόσο αίμα και φρίκη βρίσκεται στο βάθος όλων των “καλών πραγμάτων”! 92
Η βασική ηθική έννοια “Schuld” [ενοχή] έλκει την καταγωγή της από την πολύ ηθική έννοια “Schulden” [χρέη, οφειλές] 92
Το να βλέπεις τους άλλους να υποφέρουν σου κάνει καλό, το να κάνεις τους άλλους να υποφέρουν σου κάνει περισσότερο καλό – αυτή είναι μια σκληρή φράση, είναι όμως μια παλιά, ισχυρή, ανθρώπινη, πάρα πολύ ανθρώπινη αρχή, που ακόμη και οι πίθηκοι θα την υπέγραφαν… Και στην τιμωρία υπάρχει πολύ γιορταστικό στοιχείο!98
Ίσως μάλιστα να είναι επιτρεπτό να δεχτούμε τη δυνατότητα ότι η ηδονή που δίνει η σκληρότητα δεν χρειάζεται πραγματικά να έχει πεθάνει: ίσως να έπρεπε να μεταφραστεί στο φαντασιακό και στο ψυχικό και να στολιστεί με τόσο αβλαβή ονόματα που να μη μπορεί να τα υποψιαστεί ακόμη και η πιο αβρή και υποκριτική συνείδηση...Αυτό που προκαλεί κατά κύριο λόγο την αγανάκτηση εναντίον του πόνου δεν είναι ο πόνος καθ’εαυτόν, αλλά η έλλειψη νοήματος του πόνου.100
Μόνο μετά την εγκαθίδρυση του νόμου υπάρχει “δίκαιο” και “άδικο”...Το να μιλάμε για καθ’εαυτό δίκαιο και άδικο είναι κάτι που στερείται νοήματος. 110
Όλοι οι σκοποί, όλες οι χρησιμότητες είναι μόνο σημάδια ότι μια θέληση για δύναμη έχει κυριαρχήσει πάνω σε κάτι πιο αδύναμο και ότι του έχει αποτυπώσει από μόνη της το νόημα μιας λειτουργίας. Και ολόκληρη η ιστορία ενός “πράγματος”, ενός οργάνου, ενός εθίμου μπορεί να είναι μια αδιάκοπη αλυσίδα σημαδιών από συνεχώς καινούριες ερμηνείες και διευθετήσεις.112
Όλα τα ένστικτα που δεν εκφορτίζονται προς τα έξω, στρέφοντα προς τα μέσα – το ονομάζω αυτό εσωτερίκευση του ανθρώπου: έτσι αναπτύσσεται σ’αυτόν εκείνο που αργότερα θα ονομαστεί “ψυχή” του.122
Μ’αυτό τον τρόπο αρχίζει το “κράτος” πάνω στη γη: νομίζω πως τελειώσαμε μ’εκείνη τη φαντασιοπληξία που πίστευε ότι το “κράτος” έκανε την έναρξή του με ένα “συμβόλαιο”. Όποιος μπορεί να διατάζει, όποιος είναι εκ φύσεως “κύριος”, όποιος είναι βίαιος στο έργο και στη διαγωγή του – τι σχέση μπορεί να έχει με συμβόλαια! 124
Ο πρόγονος παίρνει τελικά κατ’ανάγκην τη μορφή ενός θεού. Ίσως να είναι αυτή η προέλευση των θεών, μια προέλευση συνεπώς από τον φόβο! Και όποιος θα αισθανόταν την ανάγκη να προσθέσει “αλλά και από την ευσέβεια” δύσκολα θα μπορούσε να υποστηρίξει τη θέση του για εκείνη την περίοδο της ανθρώπινης φυλής που ήταν η πιο μαρόχρονη, την προϊστορική περίοδο. 129
Η πλήρης και τελειωτική νίκη του αθεϊσμού μπορεί να απελευθερώσει την ανθρωπότητα από όλο αυτό το συναίσθημα του χρέους/ενοχής απέναντι στην έναρξή της, στην causa prima [πρώτη αιτία] της. Ο αθεϊσμός και ένα είδος δεύτερης αθωότητας είναι δυο πράγματα συνδεδεμένα μεταξύ τους.131
΄Ωσπου βρισκόμαστε ξαφνικά μπροστά σε ένα παράδοξο και τρομακτικό τέχνασμα στο οποίο βρήκε προσωρινή ανακούφιση η βασανισμένη ανθρωπότητα, σ’εκείνο το μεγαλοφυές εύρημα του χριστιανισμού: τον ίδιο τον Θεό να θυσιάζεται για να πληρώσει το χρέος/ενοχή του ανθρώπου...132
Αρκεί να ρίξουμε μια ματιά στους θεούς της Ελλάδας, σ’αυτές τις αντανακλάσεις των πιο ευγενών και κυρίαρχων ανθρώπων, στους οποίους το ζώο μέσα στον άνθρωπο αισθανόταν θεοποιημένο και δεν κατασπάραζε τον εαυτό του, δεν λυσσούσε εναντίον του εαυτού του! Οι Έλληνες αυτοί χρησιμοποίησαν για πολύ καιρό τους θεούς τους για να προφυλαχτούν από την “άσχημη συνείδηση”, για να μπορούν να χαίρονται την ελευθερία της ψυχής τους: επομένως, με αντίθετη έννοια από εκείνη που χρησιμοποίησε ο χριστιανισμός για τον δικό του Θεό. Προχώρησαν πολύ μακριά σ’αυτό το δρόμο αυτά τα λαμπρά και λεοντόκαρδα παιδιά. 135
Μ’αυτόν τον τρόπο χρησιμοποιούνταν εκείνο τον καιρό οι θεοί για να δικαιολογήσουν ως ένα βαθμό τους ανθρώπους ακόμη και στις κακές τους πράξεις. Χρησίμευαν ως αιτίες του κακού -εκείνο τον καιρό οι θεοί δεν έπαιρναν πάνω τους την τιμωρία, αλλά την ενοχή, πράγμα που είναι πιο ευγενές. 136
Ύβρις είναι η στάση μας απέναντι στον εαυτό μας, επειδή πειραματιζόμαστε με τον εαυτό μας, όπως δεν θα τολμούσαμε να κάνουμε με κανένα ζώο και ανατέμνουμε με ηδονή και περιέργεια, ζωντανή την ψυχή μας... Σήμερα ασκούμε βία πάνω στον εαυτό μας, δεν χωράει αμφιβολία γι’αυτό, εμείς οι καρυοθραύστες της ψυχής, εμείς οι ερωτώντες και οι συζητήσιμοι, σάμπως να μην ήταν η ζωή παρά σπάσιμο καρυδιών.161
Η γη είναι πραγματικά ασκητικό αστέρι, μια γωνιά κατοικημένη από δυσαρεστημένα, επηρμένα και απωθητικά όντα, που δεν μπορούν να απαλλαχτούν από μια βαθιά αηδία για τον εαυτό τους, για τη γη, για όλη τη ζωή και που επιδιώκουν να κάνουν όσο πιο πολύ κακό μπορούν στον εαυτό τους, από ευχαρίστηση να κάνουν κακό – πιθανόν τη μόνη τους ευχαρίστηση. 166
Οι αρρωστιάρηδες είναι ο μεγαλύτερος κίνδυνος του ανθρώπου: όχι οι κακοί, όχι τα “αρπακτικά ζώα”. Οι εκ των προτέρων αποτυχημένοι, νικημένοι, τσακισμένοι-αυτοί είναι οι πιο αδύναμοι, οι οποίοι υπονομεύουν περισσότερο τη ζωή μεταξύ των ανθρώπων, δηλητηριάζουν και θέτουν εν αμφιβόλω με τον πιο επικίνδυνο τρόπο την εμπιστοσύνη μας στη ζωή, στον άνθρωπο173
Όλοι αυτοί είναι άνθρωποι της μνησικακίας,αυτοί οι αποτυχημένοι και σκουληκοφαγωμένοι από φυσιολογική άποψη, μια ολόκληρη περιοχή που τρέμει από υπόγεια εκδίκηση… έτσι ώστε να αρχίσουν οι ευτυχισμένοι μια μέρα να ντρέπονται για την ευτυχία τους και να λένε ίσως μεταξύ τους: “είναι ντροπή να είναι κανείς ευτυχισμένος: υπάρχει τόση αθλιότητα!”...176
Να μπορέσουμε φίλοι μου να φυλαχτούμε για λίγο καιρό τουλάχιστον από τις δυο πιο φοβερές επιδημίες που ίσως περιμένουν ακριβώς εμάς – από τη μεγάλη αηδία για τον άνθρωπο! Από το μεγάλο οίκτο για τον άνθρωπο! 177
