ΦΡΟΣΩ ΧΑΤΟΓΛΟΥ: Το τιρμπουσόν

Το τιρμπουσόν! Ακέραιο! Λίγο μαυρισμένο, αλλά ακέραιο ανάμεσα στα ερείπια αυτού που μέχρι χθες ήταν η κουζίνα τους. Κι αναρωτιέται κανείς, γιατί, ανάμεσα σε τόσα χρήσιμα και σημαντικά, η μοίρα διάλεξε να σώσει αυτό; Όμως η μοίρα δεν δέχεται συνεντεύξεις και δεν αναγνωρίζει λάθη ούτε πριν ούτε μετά την απομάκρυνση από το ταμείο της. Τελικά, όπως οι άνθρωποι, έτσι και τα πράγματα έχουν την τύχη τους.

Κρατώντας στο χέρι τον ανεπιθύμητο επιζήσαντα, ο Σωτήρης βαδίζει προσεκτικά στα ερεβώδη χαλάσματα και με το βλέμμα του νου κοιτάζει σ’ αυτά ό,τι ήταν πριν από.

Τα πιάτα και τα ποτήρια με τις μπλε γιρλάντες - δώρο τής θείας. Το καινούργιο τους ψυγείο - δεν το έχουν ακόμη ξεχρεώσει. Το πιάνο, η κιθάρα, το καδράκι “Home sweet home”, που είχε ζωγραφίσει η Καλλιόπη... Τα κάρβουνα των αντικειμένων, των υλικών πραγμάτων της ζωής τους. Είναι και τα άλλα, που δεν φαίνονται, τα συντρίμμια από τα όνειρα,τα συναισθήματα, τις προσδοκίες, τις μνήμες που συνδέονται μ’αυτό το σπίτι.

Ο Σωτήρης περνούσε τα καλοκαίρια εδώ, στο εξοχικό του παππού και της γιαγιάς, στο σπιτάκι της οδού Σαρωνικού. Ένα μικρό, αδιέξοδο δρομάκι με έξι σπίτια όλα κι όλα. Παιδιά και τζιτζίκια ευθύνονταν που η γειτονιά δεν ησύχαζε παρά μόνο πολύ αργά τη νύχτα, οπότε τη σκυτάλη έπαιρναν οι κουκουβάγιες και ο γκιώνης. Τα παιδιά μεγάλωσαν κι έφυγαν, ο Σωτήρης όμως έμεινε - και οι κουκουβάγιες. Μαζί με την Καλλιόπη ανακαίνισαν το σπίτι με ακούραστο κέφι και νεανική αισιοδοξία. Έπειτα ήρθαν στη ζωή τους η Κανέλα και η Ευτυχούλα. Ήταν όμορφα, μέχρι που.

Καθώς οι μνήμες ζωντανεύουν, νιώθει πως τελεί ένα οφειλόμενο μνημόσυνο. Η πόρτα τής θλίψης, που την κρατούσε καλά κλειδωμένη, ανοίγει και μια οργή δραπετεύει από μέσα. Σφίγγει ασυναίσθητα τη γροθιά του κι ένα τσίμπημα του θυμίζει πως κρατά ακόμη στο χέρι το παράδοξο όχημα τής μνήμης. Κάνει να το πετάξει, αλλά τον σταματά μια κλήση. Είναι η Καλλιόπη, ακούγεται αναστατωμένη.

  -Σωτήρη, είσαι στο σπίτι; ( Η Καλλιόπη εξακολουθεί να λέει “σπίτι” όλο αυτό το μακελειό.) Είναι η Κανέλα εκεί;

    - Τι δουλειά έχει εδώ η Κανέλα;

   - Χάθηκε! Ίσως να έφυγε από το πρωί, δεν ξέρω. Δεν την πήρα είδηση με τόσες δουλειές. Έψαξα παντού, δεν είναι πουθενά και σκέφτηκα μήπως ήρθε εκεί.

  - Πώς είναι δυνατόν να έρθει η Κανέλα ως εδώ; Αυτή δεν βγήκε ποτέ μόνη της και θα διασχίσει τόσα χιλιόμετρα και μάλιστα ανάπηρη; Μην ανησυχείς, κάπου εκεί κοντά θα χώθηκε. Έρχομαι!

    Πηγαίνοντας στο αμάξι κάνει να τινάξει από πάνω του τις στάχτες και, καθώς ανοίγει τη χούφτα, το βλέπει και ξεσπά επάνω του, επάνω στον εκπρόσωπο της αθωότητας των αντι-κειμένων, στον αποδιοπομπαίο τράγο, στο εξιλαστήριο θύμα μιας αδιέξοδης δικαιοσύνης.

   -Τι να σε κάνω εσένα; Θα σε πετάξω στα χαλάσματα, εκεί ανήκεις! Είσαι ό,τι πιο περιττό μπορούσε να σωθεί!

   Ο “κατηγορούμενος” φαίνεται να αντιμετωπίζει με στωικότητα την οργή τού κατηγόρου του, ο οποίος τελικά χαλαρώνει και καταλήγει στην ετυμηγορία με ύφος συγκαταβατικό, οδηγημένος από έναν αντιφατικό τρόπο σκέψης,γνωστό στις αρχαίες τραγωδίες, που συνδυάζει μοιρολατρία και αυτοπεποίθηση:

   - Αλλά, αφού η τύχη σου ήταν να σωθείς, δεν θα την αλλάξω εγώ. Στο κάτω κάτω, δανεικό ήσουν, ίσως γι’ αυτό να σώθηκες, για να σε επιστρέψουμε στη γειτόνισσα.

  Ανοίγει το ντουλαπάκι του αυτοκινήτου και πετά μέσα τον ευνοούμενο τής μοίρας. Μπορούμε να φανταστούμε το τιρμπουσόν να βγάζει έναν αναστεναγμό ανακούφισης, καθώς βρέθηκε ανάμεσα σε χαρτομάντιλα, διπλώματα, αναπτήρες, κέρματα, οδικούς χάρτες - ένα οικείο του συνονθύλευμα “περιττών” πραγμάτων.

   Στο νέο τους σπίτι η Καλλιόπη τον περιμένει γεμάτη αγωνία. Βγαίνουν και ψάχνουν σε διαφορετικές κατευθύνσεις ο καθένας. Ρωτούν, φωνάζουν. Τίποτα. Βράδιασε κι η Κανέλα πουθενά.

   Έβαλαν την Ευτυχούλα για ύπνο και πήγαν και οι ίδιοι με βαριά καρδιά στο κρεβάτι, όταν... γκλινννν! Ένα μήνυμα στο κινητό από την ομάδα των Φιλόζωων:

“Είδα πριν μισή ώρα αυτό το σκυλί

 να κατεβαίνει κουτσαίνοντας την Τρίτωνος”

Η φωτογραφία ήταν σκοτεινή, όμως δεν υπήρχε αμφιβολία: ήταν η Κανέλα! Ο Σωτήρης τρέχει στο αμάξι και σ’ ένα λεπτό βρίσκεται στη λεωφόρο. Φως πουθενά – δεν αποκαταστάθηκε ακόμη το ηλεκτρικό. Δεξιά κι αριστερά καρβουνιασμένα δάση. Το μαύρο του ουρανού ενωμένο με το μαύρο της γης. Κάπως έτσι θα ήταν το βασίλειο τού Πλούτωνα όταν το πρωτοαντίκρισε η Περσεφόνη, πριν αποδεχτεί το κακό που την βρήκε.

Νιώθει να ζαλίζεται. Μια απαίσια οσμή, συνδυασμένη με την αγωνία, κάνει την ανάσα του δύσκολη. Πώς μπόρεσε να διασχίσει, και μάλιστα κουτσαίνοντας, αυτό το χάος η Κανέλα; Πώς βρήκε τον δρόμο για το σπίτι; Πώς δεν την πάτησε αμάξι;

Βγάζει το κεφάλι από το παράθυρο και φωνάζει: “Κανέλα! Κανέλα!”. Ένας λυγμός από τη φωνή του αντηχεί στο χάος και τα κουφάρια των δέντρων τον αναμεταδίδουν. Ένας αλλόκοτος θρήνος αναδύεται από τα σκοτάδια.

Όταν φτάνει στο “σπίτι” την βρίσκει κουρνιασμένη εκεί όπου ήταν η φωλιά της. Του ρίχνει μια επιτιμητική ματιά -“άργησες!” και κουνά ανεπαίσθητα την ουρά. Γονατίζει πλάι της, την αγκαλιάζει και μένουν έτσι για λίγο σιωπηλοί. Κι αφού, αμίλητοι, είπαν ό,τι είχαν να πουν, ο Σωτήρης σηκώνεται και λέει με αποφασιστικότητα:

- Έλα, Κανέλα, σήκω, πάμε στο σπίτι!

Αυτή όμως του στέλνει ένα ήρεμο, γεμάτο σιγουριά βλέμμα -“μα είμαι στο σπίτι!”.

Την παίρνει στα χέρια και την βάζει στο αμάξι. Την επόμενη ημέρα φεύγει πάλι! Και την δένουν, για πρώτη φορά στη ζωή της.

Για εκείνη δεν υπήρχαν χαλάσματα, υπήρχε το “σπίτι”. Το σπίτι, όπου μεγάλωσε, όπου πρωτογνώρισε την ασφάλεια και την ευτυχία πριν από οκτώ χρόνια, όταν ήταν ένα εγκαταλελειμμένο κουτάβι.

Κάποιοι την είχαν φέρει από μακριά και την πέταξαν στους έρημους δρόμους τής περιοχής. Ο Σωτήρης και η Καλλιόπη την βρήκαν σε άθλια κατάσταση. Ήταν η εποχή που στήνανε το νοικοκυριό τους και την υιοθέτησαν, προσφέροντάς της την αγάπη και τη φροντίδα που τής έλειπαν. Ποιος μπορεί να αναμετρηθεί με τη φαντασία τής ζωής. Ζούμε ένα “τέλος” – κατάληξη μαζί και σκοπό. Είναι όμως το τέλος τού βιβλίου ή μήπως απλά το τέλος ενός κεφαλαίου; Η επιβίωση αποκτά ενδιαφέρον και αξιοπρέπεια όταν μπορεί κανείς να ασκηθεί σε μια υπομονητική και -γιατί όχι;- ενεργητική περιέργεια για την εξέλιξη που θα έχουν οι δυσκολίες του. Πιθανόν τα ζώα να είναι προικισμένα με μια τέτοια δεξιότητα, γι’ αυτό και δεν αυτοκτονούν.

Έχοντας γλυτώσει από την επισφαλή ζωή τού αδέσποτου, η Κανέλα απολάμβανε πλέον τη γαλήνη στο σπιτάκι τής οδού Σαρωνικού. Ακολουθούσε το ζευγάρι στις καθημερινές ρουτίνες του, αυτές τις ράγες όπου κυλά το τρένο τής ζωής τόσο ρυθμικά και ευχάριστα, όσο άγρια και δυσάρεστα εκτροχιάζεται. Έβγαιναν βόλτα στην παραλία, στο κτήμα του Μήτσου, στο Λιμανάκι. Κι όταν μετά από κάθε βόλτα ξεκουραζόταν στη γωνιά της βεράντας, ένιωθε την ευλογία τής ευδαιμονίας που σου δίνει η αγάπη. Ζούσε σε μια ευφρόσυνη θαλπωρή, χωμένη μέσα στο γαλάζιο πουλόβερ που η Καλλιόπη τής είχε στρώσει από την πρώτη κιόλας μέρα, παρά τις διστακτικές διαμαρτυρίες του Σωτήρη - δικό του ήταν!

Έπειτα γεννήθηκε η Ευτυχούλα κι η αγάπη μοιράστηκε στα τέσσερα, σαν μια δίκαιη πίτα που μπορεί και μεγαλώνει όσο χρειάζεται κάθε φορά. Οι βόλτες τους συνεχίστηκαν με ένα καρότσι παραπάνω. Και δεν σταμάτησαν μέχρι που προέκυψε η αναπηρία της Κανέλας. Ο γιατρός είπε πως είχε γεννηθεί με ένα ανατομικό πρόβλημα που όσο μεγαλώνει θα επιδεινώνεται. Πονούσε το πίσω αριστερό της πόδι και έπαψε να το πατάει. Δεν είχε κουράγιο για βόλτες. Έμενε στο σπίτι, καθισμένη στο πουλόβερ της, το οποίο είχε πια τα χάλια του, αλλά δεν άφηνε με τίποτε να της το αλλάξουν, αφού γι’αυτήν δεν ήταν ένα αντικείμενο, αλλά μια Ιδέα. Μια σιγουριά σταθερότητας όταν όλα γύρω αλλάζουν.

Χαιρόταν ιδιαίτερα με τις παρέες που μαζεύονταν στο σπίτι. Έπαιζαν μουσική, τραγουδούσαν, έτρωγαν, έπιναν και γλεντούσαν. Σε μια τέτοια γιορτή χρειάστηκε να ανοίξουν ένα μπουκάλι κρασί, μα δεν είχαν τιρμπουσόν. Ο Σωτήρης φώναξε από το μπαλκόνι στη γειτόνισσα:

- Κυρα Βίργω, έχεις να μας δανείσεις ένα τιρμπουσόν;

- Αμέ, έχω! απάντησε αυτή πρόθυμα.

-Τρέχα Κανέλα, φέρ’το!

Αυτό το σύνθημα ξύπνησε αυτόματα στην Κανέλα τη μνήμη από το παλιό τους παιχνίδι με το μπαλάκι, τότε που ήταν κουτάβι. Σηκώθηκε πρόθυμα, πήγε πηδηχτά στα τρία της πόδια μέχρι τη γειτόνισσα και γύρισε με το τιρμπουσόν στο στόμα. Θρίαμβος! Εισέπραξε πολλά μπράβο, χάδια και μια μπριζόλα βραβείο για την πρωταθλήτρια των Παραολυμπιακών Αγώνων!

-Κανέλα, μάς έσωσες! της είπε ο Σωτήρης.

Αυτό βέβαια ήταν σχήμα λόγου. Δεν σώζεις κάποιους με ένα τιρμπουσόν. Ήταν όμως κοντά η μέρα που θα τους έσωζε πραγματικά. Εκείνη τη μέρα που.

      Ιούλης ήταν και ο τόπος έσφυζε από παραθεριστές. Η Καλλιόπη με την Ευτυχούλα πήγαν για μπάνιο στη θάλασσα και το μεσημέρι γύρισαν κουρασμένες και κοιμήθηκαν. Η Κανέλα όμως τριγυρνούσε ανήσυχη, μέχρι που κάποια στιγμή άρχισε ένα επίμονο και δυνατό ουρλιαχτό λύκου και ταυτόχρονα έγδερνε με τα νύχια της την πόρτα. Όταν η Καλλιόπη βγήκε να δει τι συμβαίνει μύρισε την απειλητική οσμή τής φωτιάς. Το σπίτι τής γειτόνισσας ήταν κλειστό, την φώναξε μα δεν απαντούσε, θα έλειπε. Τηλεφώνησε ανήσυχη στον Σωτήρη, που ήταν στη δουλειά.

Φυσούσε ένας ανήσυχος και αναποφάσιστος αγέρας, μέχρι που, ξαφνικά και απότομα, όρμησε από το βουνό προς τη θάλασσα. Ο Σωτήρης τον αναγνώρισε: ήταν ο δυτικός, ο ζοφερός Ζέφυρος, ο άγριος Πουνέντες! Έπρεπε να φύγουν!

- Μα…ψέλλισε η Καλλιόπη, ρίχνοντας στο σπίτι ένα βλέμμα απελπισίας.

Στα σχοινιά ήταν ακόμη απλωμένες οι πετσέτες και τα μαγιό. Δεν έχει ποτίσει την μπουκαμβίλια, δεν...

-Φεύγουμε τώρα Καλλιόπη, πάμε στο αμάξι γρήγορα! Εσύ το παιδί, εγώ την Κανέλα!

Καπνός πηχτός είχε αρχίσει να γεμίζει την ατμόσφαιρα όταν έφτασαν στο Λιμανάκι. Βρήκαν καταφύγιο πίσω από τα βράχια κι εκεί κούρνιασαν, σαν ένα σώμα, εγκλωβισμένοι μέσα σε ένα πηχτό σύννεφο καπνού. Δεν έβλεπαν, δεν μίλαγαν, δεν ανάσαιναν. Έσφιγγαν όλο και πιο δυνατά το αγκάλιασμά τους σαν να ήταν αυτό μια υπόσχεση σωτηρίας.

Ένας πύρινος δαίμονας άρχισε να κατεβαίνει με ορμή από το βουνό, καταβροχθίζοντας σπίτια, ανθρώπους, ζώα, δέντρα, αυτοκίνητα, ό,τι έμψυχο και άψυχο βρισκόταν στο πέρασμά του, φτάνοντας μέχρι τη θάλασσα, την οποία μεταμόρφωσε σε ένα πρωτεϊκό θηρίο. Εκρήξεις ξεσπούσαν παντού, κουκουνάρια εκσφενδονίζονταν σαν πύρινοι κομήτες, φλεγόμενα δέντρα γκρεμίζονταν με πάταγο. Ένα κολασμένο καμίνι ο τόπος.

Ήταν τυχεροί, επέζησαν. Ήταν άτυχοι, το σπίτι τους κάηκε. Με τη δύναμη που αντλούσαν από το πρώτο ανασκουμπώθηκαν για να αντιμετωπίσουν το δεύτερο. Νοίκιασαν ένα σπίτι και επιδόθηκαν στις ιαματικές πρακτικές ενασχολήσεις τής επιβίωσης. Η Κανέλα όμως δεν φαινόταν να αντιλαμβάνεται το τελεσίδικο. Κι έφυγε. Οδηγημένη από ένα τυφλό ένστικτο, χωρίς καμία λογική, κανένας φόβος να την σταματήσει, διέσχισε κουτσαίνοντας μια λεωφόρο και μια καμμένη δασική έκταση οκτώ χιλιομέτρων για να φτάσει στη φωλιά της. Για ένα πουλόβερ!

Έτσι την βρήκε, δυο φορές, ο Σωτήρης στο μπαλκόνι. Βρώμικη, πληγωμένη, αλλά ήρεμη. Γιατί η Ιδέα δεν καίγεται.( Ή μήπως;...)

                                         ***

Χιόνισε εκείνον τον Χειμώνα. Μια ανακούφιση στα εγκαύματα τής γης. Ακολούθησαν οι βροχές του Φθινοπώρου κι όταν οι φτερωτοί μαντατοφόροι τής Άνοιξης επέστρεψαν από την αποδημία τους, βρήκαν έναν τόπο αντάξιό τους. Οι υπομονητικοί βολβοί των αγριολούλουδων, με την αθωότητα αυτού που δεν γνωρίζει, πιστοί στη βιολογική νομοτέλεια, γέμισαν παντού χρώματα κι αρώματα, φτιάχνοντας έναν κόσμο από την αρχή. Ήταν λες και είχαν όλοι κοιμηθεί και είδαν τον ίδιο εφιάλτη κι αίφνης ξύπνησαν σε μια εορταστική πραγματικότητα!

Λίγο πριν κλείσει ο μελανός χρονικός κύκλος, σπρωγμένη από μια νοσταλγική διάθεση, η Καλλιόπη προτείνει να πάνε στο Λιμανάκι. Όταν φτάνουν, διαπιστώνουν πως όλα είναι περιποιημένα και καθαρά: το συντριβάνι με το μπρούτζινο άγαλμα τής κοπέλας επάνω στα δελφίνια, η παιδική χαρά, το γήπεδο, το καφενείο. Κόσμος πολύς, μικροί και μεγάλοι, χαρούμενοι, ξέγνοιαστοι, μιλούν, γελούν, παίζουν, τρέχουν. Μονάχα στα βράχια ακούγεται υπόκωφο ένα αλμυρό μοιρολόι. Γιατί έχει μνήμη η θάλασσα.

Ανάμεσα στις κουβέντες και τα γέλια ξεχωρίζουν μια γνώριμη φωνή. Η κυρα Βίργω! Αγκαλιάζονται με μια μουδιασμένη χαρά, σιωπηλοί, μα γρήγορα ξεσπούν σ’έναν χείμαρρο πληροφοριών: για την κυρα Σοφία με τον άντρα της που τους βρήκε το κακό στον ύπνο, για το ζευγάρι με τα δυο παιδιά - αυτούς μέσα στο αμάξι. Όσο για την κυρα Βίργω, μένει στης αδερφής της, εκεί ήταν την ημέρα που. Και ναι, θα τα φτιάξουν τα σπίτια τους, θα γειτονέψουν ξανά, θα...

Το συντριβάνι μουρμουρίζει, τα τζιτζίκια ζιζιρίζουν, η θάλασσα φλοισβίζει κι η Ευτυχούλα γελά κυνηγώντας τα περιστέρια.

Ξαφνικά ο Σωτήρης πετάγεται απότομα.

-Πάω στ’αμάξι κι έρχομαι! Κανέλα, μαζί μου!

Όταν επιστρέφουν η Κανέλα πλησιάζει την κυρα Βίργω κρατώντας στο στόμα της...το τιρμπουσόν!

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ: Ηθικά Νικομάχεια

 

εκδ. Ζήτρος, 2006, μτφ. Δ. Λυπουρλής

ΒΙΒΛΙΟ Ι΄

• 1094a. Αν πράγματι υπάρχει κάποιο τέλος σε όλες τις πράξεις μας, ένα τέλος που το θέλουμε γι’αυτό το ίδιο και όλα τα άλλα για χάρη του, και αν δεν επιδιώκουμε το καθετί για χάρη κάποιου άλλου πράγματος… είναι φανερό ότι αυτό το τέλος είναι το αγαθό και μάλιστα το υπέρτατο αγαθό [τἀγαθὸν καὶ τὸ ἄριστον].

• Πρέπει να προσπαθήσουμε να συλλάβουμε, τουλάχιστο στα βασικά του στοιχεία, την ουσία αυτού του υπέρτατου αγαθού, και ακόμη ποιας επιστήμης ή ποιας πρακτικής δεξιότητας αποτελεί αντικείμενο.

• 1094b. Αυτού του είδους τέχνη/επιστήμη φαίνεται πως είναι η πολιτική επιστήμη, αφού αυτή ορίζει ποιες τέχνες/επιστήμες πρέπει να καλλιεργούνται σε μια πόλη, με ποιες πρέπει να ασχολείται ο κάθε πολίτης και ως ποιο βαθμό...Δεδομένου ότι αυτή ορίζει με τους νόμους της τι πρέπει να κάνουμε και τι όχι, το τέλος της, πρέπει, σκέφτομαι, να περιέχει τα τέλη όλων των άλλων τεχνών/επιστημών.

• 1095α. Ποιος είναι ο στόχος της πολιτικής επιστήμης και ποιο είναι το κορυφαίο όλων των αγαθών που μπορεί κανείς να πετύχει με τις πράξεις του; Σε επίπεδο λέξης οι πιο πολλοί συμφωνούν μεταξύ τους: είναι η “ευδαιμονία”, και την ταυτίζουν με την “καλή ζωή” και την “καλή πράξη/ενέργεια”
  .

• Ο πολύς κόσμος φέρνει με την “ευδαιμονία” στο μυαλό του κάτι το φανερό και χειροπιαστό, την ηδονή, ας πούμε, ή τον πλούτο ή την τιμή. Ο καθένας κάτι διαφορετικό. Δεν είναι μάλιστα λίγες οι φορές που ένα και το αυτό άτομο εννοεί τώρα αυτό και ύστερα πάλι κάτι άλλο: την υγεία όταν αρρωστήσει, τον πλούτο αν είναι φτωχός.

• 1095b. Ο πολύς κόσμος, οι πιο χοντροκομμένοι [φορτικώτατοι] δηλαδή άνθρωποι, φαίνεται ότι θεωρούν αγαθό και ευδαιμονία την ηδονή. Αυτός είναι ο λόγος που οι άνθρωποι αυτοί προτιμούν τη ζωή των απολαύσεων [βίον τόν απολαυστικόν]. Τρεις είναι πράγματι οι κυριότεροι τρόποι ζωής: ένας αυτός που είπαμε μόλις, ένας άλλος όταν η ζωή είναι στην υπηρεσία της πόλης [βίος πολιτικός] και ένας τρίτος όταν η ζωή είναι αφιερωμένη στη σπουδή και στη μελέτη [βίος θεωρητικός].

• Ο πολύς κόσμος έχει ολωσδιόλου τα χαρακτηριστικά των σκλάβων, καθώς δίνει την προτίμησή του σε ένα τρόπο ζωής που προσιδιάζει στα ζώα. Οι ραφιναρισμένοι διανοητές [χαρίεντες] και οι άνθρωποι της πράξης δίνουν την προτίμησή τους στην τιμή. Αυτό είναι πράγματι χοντρικά το τέλος της ζωής που βρίσκεται στην υπηρεσία της πόλης. Είναι όμως φανερό ότι ένα τέτοιο τέλος είναι μάλλον εξωτερικό και επιφανειακό για να είναι αυτό που εμείς διερευνούμε. Έπειτα, την τιμή φαίνεται ότι την επιδιώκουν οι άνθρωποι για να βεβαιωθούν οι ίδιοι ότι είναι αγαθοί.

• Η αρετή είναι κάτι ανώτερο – ίσως θα έλεγε κανείς ότι αυτή μάλλον είναι το τέλος μιας ζωής που βρίσκεται στην υπηρεσία της πόλης. Όμως ακόμη και αυτή δεν είναι ένα πλήρες τέλος αφού μπορεί κανείς να σκεφτεί ότι ο κάτοχός της είναι δυνατό να κοιμάται ή μια ζωή να μην κάνει τίποτε, να περάσει τη ζωή του υποφέροντας – τον άνθρωπο που ζει μια τέτοια ζωή κανείς δεν θα τον έλεγε ευδαίμονα.

• 1096α. Όσο για τη ζωή που είναι αφιερωμένη στην εξασφάλιση χρημάτων, αυτή περιέχει κάτι το βίαιο, και ο πλούτος -το πράγμα είναι ολοφάνερο -δεν είναι το αγαθό που ψάχνουμε εμείς να βρούμε. Δεν είναι παρά ένα αγαθό που προσφέρει χρήσιμες υπηρεσίες. Αυτό θα πει: ένα αγαθό που το επιδιώκει κανείς για χάρη κάποιου άλλου αγαθού.

• 1097α . Αφού είναι προφανές ότι υπάρχουν περισσότερα από ένα τέλη, και ότι μερικά από αυτά τα επιλέγουμε για χάρη κάποιου άλλου τέλους, είναι φανερό ότι όλα τους δεν είναι τελικά τέλη. Το ύψιστο όμως αγαθό είναι φανερό ότι είναι ένα τελικό τέλος. “Τελειότερο” ονομάζουμε το αγαθό που επιλέγεται πάντοτε γι’αυτό που είναι το ίδιο και ποτέ για χάρη κάποιου άλλου αγαθού. Ένα τέτοιο αγαθό είναι, κατά τη γνώμη όλων ανεξαίρετα, η ευδαιμονία, 1097b. γιατί αυτήν την επιλέγουμε πάντοτε γι’αυτό που είναι η ίδια και ποτέ για χάρη κάποιου άλλου αγαθού, ενώ την τιμή, την ηδονή, τη διανοητική δραστηριότητα και γενικά κάθε αρετή τις επιλέγουμε βέβαια και γι’αυτό που είναι, τις επιλέγουμε όμως και για χάρη της ευδαιμονίας, επειδή θεωρούμε ότι μέσω αυτών θα γίνουμε ευδαίμονες.

• Στο ίδιο αποτέλεσμα μας οδηγεί και η έννοια της αυτάρκειας, γιατί κατά την κοινή αντίληψη το τελικό αγαθό είναι αύταρκες. Με το “αύταρκες” όμως δεν εννοούμε κάτι που είναι αρκετό μόνο για το ίδιο το άτομο, για κάποιον δηλαδή που ζει μοναχική ζωή, αλλά και για τους γονείς του, τα παιδιά του, τη γυναίκα του και γενικά για τους φίλους και συμπολίτες του, δεδομένου ότι ο άνθρωπος είναι πλασμένος από τη φύση να ζει σε πόλη [ἐπειδὴ φύσει πολιτικὸν ὁ ἄνθρωπος].

• Επιπλέον, πιστεύουμε πως είναι το πιο επιθυμητό από όλα τα αγαθά -χωρίς να μετριέται σαν ένα κι αυτή αγαθό μεταξύ άλλων [μή συναριθμουμένη].Γίνεται λοιπόν έτσι φανερό ότι η ευδαιμονία είναι ένα τελικό αγαθό, κάτι που και από μόνο του είναι αρκετό για τον άνθρωπο: είναι το τέλος των πράξεών μας.

• 1098α. (Η ευδαιμονία),το ύψιστο για τον άνθρωπο αγαθό, καταλήγει να είναι ενέργεια της ψυχής σύμφωνη με την αρετή και, αν υπάρχουν περισσότερες αρετές, τότε σύμφωνη με την καλύτερη και πιο τέλεια. Με μια προσθήκη: σε μια τέλεια ζωή .Ένα μόνο χελιδόνι δεν κάνει την άνοιξη, ούτε και μια μόνο μέρα. Έτσι ακριβώς δεν φτάνει να κάνει ευτυχισμένο και ευδαίμονα τον άνθρωπο μια μόνο μέρα ή μια μικρή περίοδος χρόνου[εἰ δ᾽ οὕτω, τὸ ἀνθρώπινον ἀγαθὸν ψυχῆς ἐνέργεια γίνεται κατ᾽ ἀρετήν, εἰ δὲ πλείους αἱ ἀρεταί, κατὰ τὴν ἀρίστην καὶ τελειοτάτην. ἔτι δ᾽ ἐν βίῳ τελείῳ. μία γὰρ χελιδὼν ἔαρ οὐ ποιεῖ, οὐδὲ μία ἡμέρα· οὕτω δὲ οὐδὲ μακάριον καὶ εὐδαίμονα μία ἡμέρα οὐδ᾽ ὀλίγος χρόνος].

• 1099α. Η ευχαρίστηση είναι μια κατάσταση ψυχής και στον καθένα ευχάριστο είναι αυτό που αγαπάει [ἑκάστῳ δ᾽ ἐστὶν ἡδὺ πρὸς ὃ λέγεται φιλοτοιοῦτος].

• Ο άνθρωπος που δεν βρίσκει ευχαρίστηση στις ωραίες πράξεις δεν είναι καν ένας καλός άνθρωπος.

• 1099b. Θα πρέπει να δεχτούμε ότι η ευδαιμονία είναι ένα κοινό αγαθό, που μπορεί να αποκτηθεί από πολλούς ανθρώπους, αφού είναι δυνατό να υπάρξει σε όλους όσοι δεν είναι ανάπηροι ως προ την αρετή [μή πεπηρωμένοις πρός αρετήν]. Το μόνο που χρειάζεται είναι κάποιο είδος σπουδής και προσωπικής προσπάθειας...Να αφήσουμε στην τύχη το πιο μεγάλο και το πιο ωραίο πράγμα θα ήταν ένα πολύ μεγάλο σφάλμα.

• 1100b. Θα υπάρξει στον ευδαίμονα άνθρωπο η σταθερότητα και η μονιμότητα και θα μείνει σε όλη του τη ζωή έτσι όπως είναι. Γιατί θα εκτελεί ή θα θεάται τις πράξεις της αρετής πάντοτε, ή κατά κύριο λόγο αυτές παρά οτιδήποτε άλλο. Όσο για τις εναλλαγές τής τύχης [τάς τύχας], αυτές θα τις αντιμετωπίσει με τον ωραιότερο τρόπο και σίγουρα με απόλυτη ευπρέπεια αυτός που είναι από κάθε άποψη καλός, τετράγωνος και δίχως κανένα απολύτως ψεγάδι. Οι μικρές ευτυχίες, το ίδιο και οι μικρές δυστυχίες είναι φανερό ότι δεν μεταβάλλουν με το βάρος τους το ισοζύγιο της ζωής [τὰ μὲν μικρὰ τῶν εὐτυχημάτων, ὁμοίως δὲ καὶ τῶν ἀντικειμένων, δῆλον ὡς οὐ ποιεῖ ῥοπὴν τῆς ζωῆς]

• 1101α. Τι μας εμποδίζει λοιπόν να πούμε ότι ευδαίμων είναι ο άνθρωπος που ενεργεί σύμφωνα με την τέλεια αρετή, έχοντας στη διάθεσή του σε ικανοποιητικό βαθμό και τα εξωτερικά αγαθά, όχι για κάποιο χρονικό διάστημα, αλλά στη διάρκεια μιας τέλειας ζωής; Ή μήπως πρέπει να προσθέσουμε “και που θα ζήσει με αυτό τον τρόπο και θα τελειώσει τη ζωή του με ανάλογο τρόπο” γιατί το μέλλον μάς είναι άγνωστο, η ευδαιμονία όμως δεχόμαστε ότι είναι τέλος και κάτι το τέλειο από κάθε άποψη; [τί οὖν κωλύει λέγειν εὐδαίμονα τὸν κατ᾽ ἀρετὴν τελείαν ἐνεργοῦντα καὶ τοῖς ἐκτὸς ἀγαθοῖς ἱκανῶς κεχορηγημένον μὴ τὸν τυχόντα χρόνον ἀλλὰ τέλειον βίον; ἢ προσθετέον καὶ βιωσόμενον οὕτω καὶ τελευτήσοντα κατὰ λόγον; ἐπειδὴ τὸ μέλλον ἀφανὲς ἡμῖν ἐστίν, τὴν εὐδαιμονίαν δὲ τέλος καὶ τέλειον τίθεμεν πάντῃ πάντως].

• 1102b. Κάποια πράγματα λέγονται για την ψυχή και … πρέπει να χρησιμοποιηθούν, όπως, επιπαραδείγματι, ότι ένα μέρος της ψυχής είναι το δίχως λόγον, ενώ το άλλο είναι αυτό που έχει λόγον. Ένα μέρος από το άλογο μέρος της ψυχής είναι το φυτικό, αυτό που κάνει όλους τους ζωντανούς οργανισμούς να τρέφονται και να μεγαλώνουν… Ενεργεί, κατά την αντίληψη όλων, κυρίως στη διάρκεια του ύπνου (εξού και η ρήση ότι στη μισή ζωή τους οι ευδαίμονες δεν διαφέρουν σε τίποτε από τους δυστυχισμένους -κάτι πολύ λογικό αφού στον ύπνο η ψυχή βρίσκεται σε αδράνεια ως προς αυτό που την κάνει να χαρακτηρίζεται φορέας της αρετής ή της κακίας) – εκτός αν εξαιρέσουμε την περίπτωση που, σε μικρή βέβαια έκταση, κάποιες κινήσεις φτάνουν ως την ψυχή, και τότε τα όνειρα των καλών ανθρώπων είναι καλύτερα από των συνηθισμένων ανθρώπων .

• Το άλογο μέρος τής ψυχής είναι διπλό: Το φυτικό μέρος δεν μετέχει καθόλου στον λόγο, ενώ το επιθυμητικό μέρος (γενικώς ορεκτικόν) μετέχει κατά κάποιο τρόπο στον λόγο, στον βαθμό που υπακούει και πειθαρχεί σ’αυτόν.

• 1103α. Διπλό θα είναι και το μέρος της ψυχής που έχει λόγον: ένα θα είναι το μέρος που έχει λόγον, στην κυριολεξία και μέσα του, και το άλλο αυτό που έχει την ιδιότητα να υπακούει στον λόγον, όπως υπακούει κανείς στον πατέρα του. Κατά τη διάκριση αυτή υποδιαιρείται και η αρετή σε είδη.

ΒΙΒΛΙΟ ΙΙ΄

• 1102α. Αφού λοιπόν η ευδαιμονία είναι ενέργεια της ψυχής σύμφωνη με την τέλεια αρετή πρέπει τώρα να μιλήσουμε για την αρετή.

• 1103α. Δυο είναι τα είδη της αρετής, η διανοητική και η ηθική. Η διανοητική χρωστάει και τη γένεση και την αύξησή της κατά κύριο λόγο στη διδασκαλία ( γι αυτό και εκείνο που χρειάζεται γι αυτήν είναι η πείρα και ο χρόνος), ενώ η ηθική αρετή είναι αποτέλεσμα του έθους (και το ίδιο της το όνομα άλλωστε μικρή διαφορά παρουσιάζει από τη λέξη έθος). Αυτό ακριβώς κάνει φανερό ότι καμιά ηθική αρετή δεν υπάρχει μέσα μας εκ φύσεως [ οὐδεμία τῶν ἠθικῶν ἀρετῶν φύσει ἡμῖν ἐγγίνεται].

• 1103b . Δεν έχει λοιπόν μικρή σημασία να αποκτά κανείς όσο γίνεται πιο νέος αυτές ή εκείνες τις συνήθειες. Ίσα ίσα έχει πολύ μεγάλη σημασία, ή μάλλον σημαίνει το παν.

• Επειδή η παρούσα φιλοσοφική μας ενασχόληση δεν έχει ως στόχο της τη θεωρητική γνώση (η έρευνά μας, δηλαδή, δεν γίνεται για να μάθουμε τι είναι η αρετή, αλλά για να γίνουμε ενάρετοι – αλλιώς δεν θα είχε κανένα νόημα) είναι ανάγκη να εξετάσουμε το θέμα “πράξεις”, με το νόημα “πώς πρέπει να τις πράττουμε” [ ἀναγκαῖον ἐπισκέψασθαι τὰ περὶ τὰς πράξεις, πῶς πρακτέον αὐτάς].

• 1104b. Γι αυτό και είναι ανάγκη -όπως το λέει ο Πλάτωνας- να έχει πάρει κανείς ήδη από μικρός εκείνη την αγωγή που θα τον κάνει να ευχαριστιέται και να δυσαρεστείται με αυτά που πρέπει. Αυτή είναι η σωστή παιδεία [ χαίρειν τε καὶ λυπεῖσθαι οἷς δεῖ· ἡ γὰρ ὀρθὴ παιδεία αὕτη ἐστίν].

• Η αρετή και η κακία έχουν σχέση με τα ίδια πράγματα. Τρία είναι τα πράγματα που επιδιώκουμε, τρία και αυτά που κοιτάζουμε να αποφεύγουμε: το ωραίο, το συμφέρον, το ευχάριστο [καλοῦ συμφέροντος ἡδέος] και από την άλλη τα αντίθετά τους: το άσχημο, το επιζήμιο, το δυσάρεστο [αἰσχροῦ βλαβεροῦ λυπηροῦ]. Σε όλα αυτά ο αγαθός άνθρωπος πετυχαίνει το σωστό, ενώ ο κακός αποτυχαίνει.

• 1105b. Τα συμβαίνοντα στη ζωή μας είναι τρια: πάθη, δυνάμεις, έξεις. Λέγοντας πάθη εννοώ την επιθυμία, την οργή,τον φόβο, το θάρρος, τον φθόνο,τη χαρά,την αγάπη,το μίσος,τη λαχτάρα,τη ζηλοτυπία,την ευσπλαχνία, γενικά όσα συνοδεύονται από ευχαρίστηση ή δυσαρέσκεια. Λέγοντας δυνάμεις εννοώ αυτές που κάνουν να λεγόμαστε ικανοί να έχουμε μετοχή σ’αυτά, δηλαδή στα πάθη. Να μπορούμε πχ να οργιζόμαστε ή να λυπούμαστε ή να νιώθουμε ευσπλαχνία. Λέγοντας, τέλος, έξεις εννοώ την καλή ή κακή μας σχέση με τα πάθη. Εν σχέσει πχ με την οργή: αν οργιζόμαστε πάρα πολύ ή εντελώς χαλαρά, η σχέση μας με την οργή είναι κακή.

• 1106b. Ο ειδήμονας αποφεύγει την υπερβολή ή την έλλειψη και ψάχνει να βρει το μέσον. Αυτό είναι η τελική του προτίμηση – φυσικά όχι το μέσον το σε σχέση προς το πράγμα, αλλά το σε σχέση προς εμάς. Εξού και ο λόγος που συνοδεύει όλα τα πετυχημένα έργα, πως τίποτε δεν έχουμε να προσθέσουμε σ’αυτά ή να τους αφαιρέσουμε, δεδομένου ότι η υπερβολή και η έλλειψη φθείρουν το σωστό, ενώ η μεσότητα το διασώζει.

• 1107α. Η αρετή λοιπόν είναι μια έξη που α) επιλέγεται ελεύθερα από το άτομο, β) βρίσκεται στο μέσον, στο μέσον όμως το σε σχέση προς εμάς. Το μέσον αυτό καθορίζεται από τη λογική -πιο συγκεκριμένα από τη λογική, πιστεύω, που καθορίζει ο φρόνιμος άνθρωπος. Είναι μεσότητα μεταξύ δύο κακιών, που η μία βρίσκεται από την πλευρά της υπερβολής και η άλλη από την πλευρά τής έλλειψης.[Ἔστιν ἄρα ἡ ἀρετὴ ἕξις προαιρετική, ἐν μεσότητι οὖσα τῇ πρὸς ἡμᾶς, ὡρισμένῃ λόγῳ καὶ ᾧ ἂν ὁ φρόνιμος ὁρίσειεν. μεσότης δὲ δύο κακιῶν, τῆς μὲν καθ᾽ ὑπερβολὴν τῆς δὲ κατ᾽ ἔλλειψιν].

• Η θεωρία αυτή της μεσότητας δεν βρίσκει εφαρμογή σε κάθε πράξη και σε κάθε πάθος. Υπάρχουν πάθη που ήδη η λέξη που τα δηλώνει φέρνει στο μυαλό μας κάτι αρνητικό και τιποτένιο, πχ επιχαιρεκακία, αδιαντροπιά, φθόνος, και στην περίπτωση πράξεων: μοιχεία, κλεψιά, φόνος. Όλα αυτά είναι αρνητικά με βεβαιότητα.

ΒΙΒΛΙΟ ΙΙΙ΄

• 1109b. Αφού λοιπόν η αρετή σχετίζεται με τα πάθη και τις πράξεις, και αφού ο έπαινος και ο ψόγος προορίζονται μόνο για ό,τι γίνεται με τη θέλησή μας, ενώ για ό,τι γίνεται χωρίς τη θέλησή μας προορίζεται η κατανόηση, καμιά φορά και ο οίκτος, είναι, λέω, απαραίτητο οι άνθρωποι που μελετούν την αρετή να ορίσουν με σαφήνεια το περιεχόμενο των εννοιών “εκούσιο” και “ακούσιο”.

• 1110α. Εκούσια είναι η πράξη όταν η αρχή βρίσκεται μέσα στο άτομο, εξαρτάται από το ίδιο το άτομο να κάνει ή να μην κάνει την πράξη...Ακούσια είναι η πράξη που γίνεται με την επιβολή βίας, που η κίνηση ξεκινάει από έξω, στην οποία με κανέναν τρόπο δεν συμβάλλει το πρόσωπο που κάνει την πράξη – αν πχ παρασέρνεται από τον αέρα ή από ανθρώπους που το εξουσιάζουν.

• Από συγκεκριμένα-επιμέρους πράγματα εξαρτάται το αν θα βρει κανείς συμπόνια και κατανόηση [ἔλεος καὶ συγγνώμη], αφού αυτών των πραγμάτων η άγνοια είναι που τον κάνει να ενεργεί ακούσια: ποιος είναι που πράττει, τι πράττει, με τι ή με ποιον σχετίζεται αυτό που πράττει, μερικές επίσης φορές με τι πράττει αυτό που πράττει (πχ με ποιο όργανο),σε τι αποβλέποντας και με ποιο αποτέλεσμα (πχ. για να σωθεί η ζωή κάποιου) και πώς (πχ. προσεκτικά και με το μαλακό ή βίαια [τίνα καὶ πόσα ἐστί, τίς τε δὴ καὶ τί καὶ περὶ τί ἢ ἐν τίνι πράττει, ἐνίοτε δὲ καὶ τίνι, οἷον ὀργάνῳ, καὶ ἕνεκα τίνος, οἷον σωτηρίας, καὶ πῶς, οἷον ἠρέμα ἢ σφόδρα]. Κανένας δεν θα μπορούσε να βρίσκεται σε άγνοια ως προς όλα αυτά -εκτός και αν έχει χάσει το μυαλό του.

• 1111b. Το αμέσως επόμενο θέμα μας είναι η προαίρεση γιατί θεωρείται ότι βρίσκεται σε πολύ στενή σχέση με την αρετή και βοηθάει στο να διακρίνεται ο χαρακτήρας των ανθρώπων περισσότερο από ό,τι το κάνουν οι πράξεις τους.

• Η προαίρεση δεν έχει καμία σχέση με τα αδύνατα και αν βρισκόταν κανείς να πει ότι επιλέγει και προτιμάει τα αδύνατα, θα τον θεωρούσαμε ανόητο. Βούληση όμως έχουμε και για τα αδύνατα, πχ για την αθανασία.

• 1113α-b. Σ’αυτό κυρίως το σημείο διαφέρει ο άνθρωπος της αρετής από τους άλλους: ότι μπορεί στις επιμέρους περιπτώσεις να βλέπει τα πράγματα όπως πράγματι είναι, σαν να είναι ο κανόνας και το μέτρο τους. Οι περισσότεροι, αντίθετα, άνθρωποι φαίνεται ότι τα σφάλματα που κάνουν τα κάνουν εξαιτίας της επίδρασης που ασκεί επάνω τους η ηδονή. Γιατί ενώ δεν είναι αγαθό η ηδονή, αυτούς τους φαίνεται ότι είναι. Συνέπεια: προτιμούν το ευχάριστο ως καλό και αποφεύγουν το δυσάρεστο ως κακό.

• 1119b. Το επιθυμητικό στοιχείο του σώφρονα πρέπει να βρίσκεται σε αρμονική σχέση με το λογικό του στοιχείο. Γιατί ο στόχος και των δυο είναι το ηθικά ωραίο και ο σώφρων άνθρωπος επιθυμεί αυτά που πρέπει με τον τρόπο που πρέπει. Αυτό ορίζει και ο λόγος. Αυτά είναι όσα είχαμε να πούμε για τη σωφροσύνη.

ΒΙΒΛΙΟ ΙV΄

• 1120α. Τον πλούτο θα τον χρησιμοποιήσει με τον καλύτερο τρόπο αυτός που έχει τη σχετική με τα χρήματα και τα υλικά αγαθά αρετή. Ο άνθρωπος αυτός είναι ο ελευθέριος. Επίσης, ελευθέριοι λέγονται αυτοί που δίνουν.

• Οι πράξεις τής αρετής είναι όμορφες και γίνονται για την ομορφιά τους. Και η προθυμία επομένως του ελευθέριου να δίνει οφείλεται στην ομορφιά αυτής της πράξης. Δίνει μάλιστα με τον σωστό τρόπο: σ’αυτούς που πρέπει, τόσα που πρέπει, τότε που πρέπει, καθώς και όλα τα άλλα που χαρακτηρίζουν τη σωστή πράξη τής δόσης. Κάνει μάλιστα την πράξη αυτή με ευχαρίστηση ή δίχως λύπη.

• 1121α. Το να φτάνει κανείς σε υπερβολή στο να δίνει και στο να μην παίρνει δεν δείχνει άνθρωπο κακό ή χαμηλού επιπέδου, αλλά άνθρωπο ανόητο.

• 1123b. Μεγαλόψυχος είναι κατά την κοινή αντίληψη, ο άνθρωπος που θεωρεί τον εαυτό του άξιο μεγάλων πραγμάτων και είναι πράγματι άξιος μεγάλων πραγμάτων. Γιατί ο άνθρωπος που θεωρεί τον εαυτό του άξιο μεγάλων πραγμάτων χωρίς στην πραγματικότητα να το αξίζει, είναι ανόητος...Ο άνθρωπος που θεωρεί τον εαυτό του άξιο μεγάλων πραγμάτων ενώ δεν είναι, είναι κενόδοξος.

• 1125α. Ο άνθρωπος που ελλείπει είναι μικρόψυχος, αυτός που υπερβάλλει είναι κενόδοξος. Οι άνθρωποι αυτοί δεν θεωρούνται κακοί (αφού δεν κάνουν κακό σε κανέναν), αλλά μόνο ότι η συμπεριφορά τους είναι λανθασμένη. Γιατί ο μικρόψυχος άνθρωπος, ενώ είναι άξιος καλών πραγμάτων, στερεί τον εαυτό του από αυτά των οποίων είναι άξιος. Από την άποψη αυτή μοιάζει να κάνει ένα είδος κακό στον εαυτό του, με το να μη θεωρεί τον εαυτό του άξιο των καλών πραγμάτων. Μοιάζει επίσης να μη γνωρίζει τον εαυτό του. Αλλιώς θα επιδίωκε αυτά των οποίων είναι άξιος, εφόσον αυτά είναι καλά πράγματα. Ωστόσο οι άνθρωποι αυτοί δεν θεωρούνται ανόητοι, αλλά μάλλον άτολμοι [ὀκνηροί ].

ΒΙΒΛΙΟ V΄

• 1129α. Η δικαιοσύνη είναι βέβαια τέλεια αρετή, όχι όμως με τρόπο γενικό και απόλυτο, αλλά με την προσθήκη “εν σχέσει με τον άλλον”.

• 1130α. Η δικαιοσύνη θεωρείται -μόνη αυτή από όλες τις αρετές- “κάποιου άλλου αγαθό”, επειδή έχει να κάνει με τον άλλον. Γιατί κάνει ό,τι είναι ωφέλιμο σε κάποιον άλλο, άρχοντα ή συμπολίτη.

• 1130b. Ένα είδος (δικαιοσύνης) είναι αυτό που έχει σχέση με τις διανομές τιμητικών διακρίσεων, χρημάτων ή γενικά αγαθών που μοιράζονται σε όσους ζουν σε ένα συγκεκριμένο πολιτειακό καθεστώς. Ένα δεύτερο είδος είναι αυτό που παίζει έναν διορθωτικό ρόλο στις μεταξύ των ατόμων σχέσεις. Αυτό περιλαμβάνει δυο μέρη, δεδομένου ότι άλλες από τις μεταξύ των ανθρώπων σχέσεις αναπτύσσονται με τη θέληση των ανθρώπων ( πχ πώληση, αγορά,δανεισμός) και άλλες χωρίς τη θέλησή τους κρυφά (πχ κλοπή, μοιχεία, δολοφονία) ή με χρήση βίας (ληστεία, δυσφήμηση,προπηλακισμός).

• 1134b. Το πολιτικό δίκαιο είναι δυο ειδών: φυσικό και νομικό. Φυσικό είναι αυτό που έχει παντού την ίδια ισχύ και δεν εξαρτάται από τις θετικές ή αρνητικές γνώμες του κόσμου, ενώ νομικό είναι αυτό που αρχικά μπορεί να είναι έτσι ή έτσι, αδιάφορα, όταν όμως υπάρξει σχετική νομοθεσία, τότε ο καθένας πρέπει να ενεργεί με αυτόν τον καθορισμένο τρόπο.

• 1138b. Το να αδικεί κανείς είναι χειρότερο. Γιατί είναι κάτι που συνοδεύεται από κακία και είναι ψεκτό – από κακία μάλιστα τέλεια, από κακία με όλη τη σημασία τής λέξης, ή από κακία που είναι κοντά στην τέλεια (γιατί κάθε εκούσια άδικη πράξη δεν υποδηλώνει κακία), το να αδικείται όμως κανείς δεν συνοδεύεται από κακία και αδικία. Το να αδικείται κανείς είναι καθεαυτό λιγότερο κακό, τίποτε όμως δεν εμποδίζει, υπό ορισμένες περιστάσεις, να είναι μεγαλύτερο κακό. Την επιστήμη όμως όλα αυτά δεν την ενδιαφέρουν καθόλου: την πλευρίτιδα την ονομάζει σοβαρότερη αρρώστια από το στραμπούληγμα. Και όμως το στραμπούληγμα μπορεί υπό ορισμένες συνθήκες να έχει σοβαρότερες συνέπειες, αν εξαιτίας του τύχει να πέσει κανείς κάτω και έτσι να συλληφθεί ή να σκοτωθεί από τους εχθρούς.

• Υπάρχει ένα είδος δικαίου -μεταφορικά, βέβαια, και κατ’αναλογίαν- όχι στη σχέση ενός ανθρώπου με τον ίδιο του τον εαυτό, αλλά ανάμεσα στα διάφορα μέρη του εαυτού του… Αυτές, πράγματι, είναι οι σχέσεις στις οποίες βρίσκεται το λογικό μέρος της ψυχής προς το άλογο μέρος της. Με αυτά τα μέρη της ψυχής ως δεδομένο υπάρχει η αντίληψη ότι μπορεί κανείς να είναι άδικος προς τον εαυτό του, επειδή είναι δυνατό τα μέρη αυτά της ψυχής να παθαίνουν κάτι αντίθετο προς τις επιθυμίες τους. Εξού και η γνώμη ότι υπάρχει και ανάμεσα σ’αυτά τα μέρη της ψυχής ένα είδος δικαιοσύνης, όπως υπάρχει και ανάμεσα στον άρχοντα και στον αρχόμενο.

ΒΙΒΛΙΟ VI΄

• 1139α. Δυο είναι τα λογικά μέρη της ψυχής: ένα αυτό με το οποίο σκεφτόμαστε και μελετούμε τα όντα που οι αρχικές τους αιτίες είναι αμετάβλητες και ένα άλλο, αυτό με το οποίο σκεφτόμαστε και μελετούμε τα όντα που μεταβάλλονται. Ας ονομάσουμε το ένα επιστημονικό και το άλλο λογιστικό.

• 1139b. Ας δεχτούμε ότι οι έξεις με τις οποίες η ψυχή πετυχαίνει, με την κατάφαση ή την άρνηση, την αλήθεια είναι πέντε: επιστήμη, σοφία,νόηση ( επιστημονικό μέρος) τέχνη, φρόνηση (λογιστικό μέρος).

• Το αντικείμενο της επιστήμης είναι της κατηγορίας των αναγκαίων, είναι επομένως αιωνίως αυτό που είναι. Γιατί αυτά που είναι αυτό που είναι, από μια απόλυτη ανάγκη, όλα τους είναι αιώνια, και τα αιώνια είναι αγέννητα και άφθαρτα. Επίσης: κάθε επιστημονική γνώση μπορεί, κατά τη γενική αντίληψη, να διδαχθεί...Η επιστήμη λοιπόν είναι έξη αποδεικτική.

• 1140α. Μεταξύ των πραγμάτων που επιδέχονται μεταβολή διακρίνουμε αυτά που κατασκευάζονται και αυτά που πράττονται. Άλλο πράγμα η κατασκευή και άλλο η πράξη. Κατά συνέπεια και η έλλογη πρακτική έξη είναι κάτι διαφορετικό από την έλλογη κατασκευαστική έξη... Η τέχνη είναι μια έλλογη κατασκευαστική έξη.

• 1141α. Η σοφία τώρα… Είναι φανερό ότι πρέπει να είναι η πιο τέλεια μορφή γνώσης. Ο σοφός, επομένως, πρέπει να γνωρίζει αυτά που προκύπτουν από τις καθολικές αρχές, αλλά και να κατέχει και να λέει την αλήθεια γι’αυτές. Συνάγεται έτσι ότι η σοφία πρέπει να είναι διανοητική αντίληψη και μαζί επιστημονική γνώση των πιο αξιόλογων και των πιο πολύτιμων πραγμάτων στην πιο τέλεια μορφή της.

• 1142α. Οι άνθρωποι επιζητούν το δικό τους αγαθό και πιστεύουν ότι μόνο αυτό πρέπει να κάνουν. Από αυτή τη γνώμη προήλθε η άποψη ότι φρόνιμοι είναι στην πραγματικότητα αυτοί οι άνθρωποι. Και όμως, το προσωπικό αγαθό κάποιου δεν είναι ασφαλώς δυνατό να υπάρχει ανεξάρτητα από τη σωστή κατάσταση του σπιτικού του και της πόλης του. (1143b.) Η φρόνηση είναι, ασφαλώς, η διανοητική αρετή που ασχολείται με τα δίκαια, τα ωραία και τα καλά για τον άνθρωπο πράγματα.

• 1142b. Ότι η φρόνηση δεν είναι επιστημονική γνώση είναι φανερό, γιατί έχει να κάνει με το έσχατο επιμέρους και το αντικείμενο της πράξης είναι τέτοιας λογής. Είναι επίσης και το αντίθετο της νόησης , γιατί, ενώ η νόηση έχει ως αντικείμενο τις έννοιες/ορισμούς που δεν μπορούν να αποδειχθούν, η φρόνηση έχει ως αντικείμενό της το έσχατο επιμέρους, με το οποίο δεν ασχολείται η επιστημονική γνώση, αλλά η αντίληψη, όχι των αισθήσεων, αλλά αυτή με την οποία αντιλαμβανόμαστε ότι το έσχατο επιμέρους, στα μαθηματικά είναι, πχ ένα τρίγωνο. Γιατί εκεί θα φτάσει κανείς σε ένα σημείο όπου θα σταματήσει. Αυτή είναι μάλλον αίσθησις παρά φρόνησις.

• 1143b. Στις αναπόδεικτες κρίσεις και γνώμες των έμπειρων, των ηλικιωμένων και των φρόνιμων πρέπει να δίνουμε όχι λιγότερη προσοχή από ό,τι στις αποδείξεις . Γιατί, έχοντας αποκτήσει όλοι αυτοί μέσω της εμπειρίας τους “μάτι”, βλέπουν τα πράγματα σωστά.

ΒΙΒΛΙΟ VII΄

• 1145α. Πρέπει τώρα να πούμε ότι από τις σχετικές με τον χαρακτήρα ιδιότητες πρέπει να αποφεύγονται τρεις: η κακία, η ακρασία και η θηριότητα.

• 1145b. Ο ακρατής μολονότι ξέρει ότι κάνει πράγματα ευτελή και αξιοκατάκριτα, όμως τα κάνει, κινημένος από το πάθος του.

• 1147b. Το πάθος της ακρασίας κάνει την εμφάνισή του όχι όταν είναι παρούσα μέσα μας η θεωρούμενη επιστημονική γνώση (ούτε και είναι αυτού του είδους η γνώση που σέρνεται μια από δω και μια από κει λόγω του πάθους), αλλά όταν είναι παρούσα η γνώση/προϊόν των αισθήσεων.(1150b.) Ο ακόλαστος δεν έχει καμιά τάση για μεταμέλεια. Αντίθετα ο ακρατής είναι γεμάτος από μεταμέλειες.

• 1149α. Στην περίπτωση της κακίας, υπάρχει αυτή που μένει στα όρια της ανθρώπινης φύσης και λέγεται απλώς κακία...

• 1150α. Υπάρχει η θηριωδία που ξεπερνά τα όρια τής κακίας… Στην περίπτωση του ζώου δεν πρόκειται για φθορά του καλύτερου μέσα του στοιχείου, όπως στην περίπτωση του ανθρώπου, αυτό το ζώο απλώς δεν το έχει. Ένας κακός άνθρωπος μπορεί να κάνει απείρως περισσότερα κακά από ένα ζώο [μυριοπλάσια γὰρ ἂν κακὰ ποιήσειεν ἄνθρωπος κακὸς θηρίου]...Ένας τέτοιος άνθρωπος δεν πρέπει να έχει την παραμικρή τάση για μεταμέλεια και επομένως είναι ανίατος… (X-1180α.)Τους δε ανίατους πρέπει να τους εξορίζουμε από την πόλη [τοὺς δ᾽ ἀνιάτους ὅλως ἐξορίζειν].

• 1152α. Ο εγκρατής και ο σώφρων είναι άνθρωποι που δεν παρασύρονται από τις σωματικές ηδονές, ώστε να κάνουν πράξεις αντίθετες προς τον ορθό λόγο. Μόνο που ο πρώτος έχει ευτελείς επιθυμίες, ενώ ο άλλος όχι. Ο δεύτερος είναι τέτοιας λογής που να μη βρίσκει ευχαρίστηση σε οτιδήποτε είναι αντίθετο προς τον ορθό λόγο, ενώ ο πρώτος νιώθει ευχαρίστηση, όμως δεν αφήνεται να φέρεται και να άγεται από αυτήν.

• 1152b. Καθορίσαμε ότι η ηθική αρετή και κακία σχετίζεται με τις λύπες και τις ηδονές. Και ο περισσότερος κόσμος βεβαιώνει ότι η ευδαιμονία πάει μαζί με την ηδονή.

• 1153b. Ότι η λύπη είναι κάτι κακό και πρέπει να αποφεύγεται, σ’αυτό είναι σύμφωνοι όλοι. Γιατί άλλοτε η λύπη είναι κάτι κακό με γενικό και απόλυτο νόημα και άλλοτε είναι κακό με το νόημα ότι αποτελεί για μας ένα εμπόδιο.

• Δεν κυνηγούν όλοι την ίδια ηδονή- την ηδονή πάντως την κυνηγούν όλοι. Και ίσως στην πραγματικότητα κυνηγούν όχι την ηδονή που νομίζουν ότι κυνηγούν, ούτε αυτήν που θα έλεγαν ότι κυνηγούν, αλλά μία και την ίδια ηδονή.

• Στα σωματικά αγαθά υπάρχει υπερβολή και ο φαύλος είναι φαύλος επειδή κυνηγάει την υπερβολή, όχι επειδή κυνηγάει τις αναγκαίες ηδονές.

• 1154α. Πρέπει λοιπόν να δώσουμε μια εξήγηση για ποιο λόγο οι σωματικές ηδονές φαίνονται να είναι ιδιαίτερα άξιες επιλογής και προτίμησης: Πρώτα πρώτα γιατί διώχνουν τη λύπη και όταν η λύπη φτάσει σε υπερβολή οι άνθρωποι κυνηγούν την υπερβολή της ηδονής και ιδιαίτερα την σωματική. Αυτές οι θεραπευτικές ηδονές είναι έντονες, γι αυτό τις κυνηγούν, γιατί παρουσιάζονται σε πλήρη αντιπαράθεση προς το αντίθετό τους.

• 1154b. Έπειτα, επειδή οι σωματικές ηδονές είναι έντονες, τις κυνηγούν αυτοί που δεν μπορούν να χαρούν άλλου είδους ηδονές. Εν πάση περιπτώσει οι άνθρωποι αυτοί προκαλούν [παρασκευάζουσιν] στον εαυτό τους με διάφορους τεχνητούς τρόπους κάποιας μορφής δίψα.

• Επίσης...η νιότη είναι από μόνη της γεμάτη από ηδονή.

• (Χ-1174b.) Η ηδονή κάνει τέλεια την ενέργεια όχι όπως την κάνει τέλεια η αντίστοιχη ενυπάρχουσα έξη, αλλά σαν ένα επιγινόμενο τέλος, ακριβώς όπως στην ακμή της ηλικίας τους επιγίνεται στους ανθρώπους η ομορφιά [ἀλλ᾽ ὡς ἐπιγινόμενόν τι τέλος, οἷον τοῖς ἀκμαίοις ἡ ὥρα].

• (Χ-1175α.) Πώς γίνεται κανείς να μην αισθάνεται συνεχώς ηδονή; Μήπως γιατί ο άνθρωπος κουράζεται; Όλες πράγματι οι ανθρώπινες λειτουργίες δεν έχουν τη δύναμη να βρίσκονται σε συνεχή ενέργεια.

• (Χ-1175α.)Ορισμένα πράγματα μας ευχαριστούν όταν είναι καινούργια, αργότερα όμως δεν μας ευχαριστούν με τον ίδιο τρόπο. Ο λόγος είναι ότι στην αρχή ο νους βρίσκεται σε διέγερση και ενεργεί με ένταση...ύστερα όμως η ενέργεια δεν είναι το ίδιο έντονη, αλλά πέφτει και χαλαρώνει. Έτσι μειώνεται και η ηδονή [διὸ καὶ ἡ ἡδονὴ ἀμαυροῦται].

ΒΙΒΛΙΟ VIIΙ΄

• 1155a. Να μιλήσουμε για τη φιλία,αφού κι αυτή είναι κατά κάποιον τρόπο αρετή ή προϋποθέτει την αρετή και επιπλέον είναι εντελώς απαραίτητη για τη ζωή. Κανένας δεν θα επέλεγε να ζει δίχως φίλους κι ας είχε όλα τα υπόλοιπα αγαθά. Ακόμα και οι πλούσιοι… αλλά και στη φτώχεια και στις άλλες δυστυχίες οι άνθρωποι θεωρούν τους φίλους ως το μόνο καταφύγιο...και όχι μόνο στους ανθρώπους, αλλά και στα πουλιά και σε όλα σχεδόν τα ζώα.

• Αν είναι οι άνθρωποι φίλοι μεταξύ τους, δεν την έχουν ανάγκη τη δικαιοσύνη, ενώ αν είναι δίκαιοι, χρειάζονται επιπλέον και τη φιλία και η πιο γνήσια μορφή δικαιοσύνης θεωρείται πως έχει όλα τα χαρακτηριστικά της φιλίας.

• 1155b. Για τον φίλο λέμε ότι πρέπει να θέλουμε το καλό και να το θέλουμε για χάρη του ίδιου...Φιλία στην πραγματικότητα είναι όταν η ευνοϊκή διάθεση υπάρχει και από τις δυο πλευρές. Ή μήπως πρέπει να προσθέσουμε “έτσι που να είναι φανερή στα μάτια τής κάθε πλευράς”;

• 1156α. Αυτοί που γίνονται φίλοι για τη χρησιμότητα, δεν αγαπούν τον άλλον καθεαυτόν, αλλά για το αγαθό που μπορεί να πάρουν από αυτόν .Το ίδιο και στην περίπτωση που γίνονται φίλοι για χάρη της ευχαρίστησης...Αυτού του είδους οι φιλίες διαλύονται εύκολα αν τα δυο μέρη δεν παραμένουν αυτό που ήταν. Αν ο ένας δεν είναι πια ευχάριστος ή χρήσιμος στον άλλον, ο άλλος παύει να τον αγαπάει.

• 1156b. Τέλεια είναι η φιλία αυτών που είναι αγαθοί και όμοιοι στην αρετή. Γιατί θέλουν με τον ίδιο τρόπο ο ένας το καλό του άλλου και μόνο για το λόγο ότι είναι άνθρωποι αγαθοί και αγαθοί καθεαυτούς. Οι άνθρωποι όμως που θέλουν το καλό των φίλων τους για χάρη των φίλων τους είναι οι γνησιότεροι φίλοι.

• Αυτού του είδους οι φιλίες είναι φυσικά σπάνιες. Ο λόγος είναι ότι αυτού του είδους άνθρωποι υπάρχουν μόνο λίγοι.

• 1158α. Μεταξύ των στρυφνών και των ηλικιωμένων η φιλία γεννιέται λιγότερο συχνά, αφού είναι πιο δύστροποι και χαίρονται λιγότερο τη συντροφιά των άλλων.

• Να είναι κανείς φίλος με πολλούς ανθρώπους κατά τον τύπο της τέλειας φιλίας δεν είναι δυνατό, ακριβώς όπως δεν είναι δυνατό να είναι κανείς ερωτευμένος με περισσότερα πρόσωπα συγχρόνως (ο λόγος είναι ότι ο έρωτας είναι μια ακραία περίπτωση φιλίας και ως τέτοια κανονικά δεν μπορεί να υπάρχει παρά εν σχέσει με ένα μόνο πρόσωπο)

• 1159α. Φαίνεται ότι πάρα πολλοί εξαιτίας τού ότι αγαπούν τις τιμές, θέλουν μάλλον να δέχονται παρά να προσφέρουν αγάπη [βούλεσθαι φιλεῖσθαι μᾶλλον ἢ φιλεῖν] ...Κατά την κοινή πάντως αντίληψη η φιλία συνίσταται μάλλον στο να προσφέρει κανείς παρά στο να δέχεται αγάπη [δοκεῖ δ᾽ ἐν τῷ φιλεῖν μᾶλλον ἢ ἐν τῷ φιλεῖσθαι εἶναι].

ΒΙΒΛΙΟ ΙΧ΄

• 1165b.Ένα άλλο ερώτημα είναι αν οι φιλίες πρέπει ή δεν πρέπει να διαλύονται όταν ο ένας από τους δυο δεν είναι πια αυτό που ήταν... Όταν κανείς ξεγελάσει τον εαυτό του και φτάσει να πιστεύει ότι ο φίλος του τον αγαπάει για τον χαρακτήρα του, ενώ εκείνος δεν έκανε τίποτε που να δείχνει κάτι τέτοιο, δεν θα έπρεπε να κατηγορεί παρά μόνο τον εαυτό του. Όταν όμως εξαπατηθεί από την προσποίηση του άλλου, έχει όλο το δίκαιο με το μέρος του να κατηγορήσει αυτόν που τον εξαπάτησε.

• 1170α-b. Η ζωή φαίνεται πως είναι κατά κύριο λόγο αίσθηση και νόηση [ἔοικε δὴ τὸ ζῆν εἶναι κυρίως τὸ αἰσθάνεσθαι ἢ νοεῖν.]. Η ζωή είναι από τα πράγματα που είναι καλά και ευχάριστα καθεαυτά [τὸ δὲ ζῆν τῶν καθ᾽ αὑτὸ ἀγαθῶν καὶ ἡδέων] ...- δεν πρέπει βέβαια να αναφερόμαστε σε μια ζωή κακή και διεφθαρμένη, ούτε σε μια ζωή γεμάτη λύπες- ...Και αν υπάρχει κάτι που αντιλαμβάνεται ότι ενεργούμε, ώστε να μπορούμε να αντιλαμβανόμαστε ότι αντιλαμβανόμαστεκαι, να σκεφτόμαστε ότι σκεφτόμαστε, αν το ότι αντιλαμβανόμαστε ότι αντιλαμβανόμαστε ή σκεφτόμαστε σημαίνει ότι αντιλαμβανόμαστε ότι υπάρχουμε (γιατί, όπως είπαμε, η ζωή είναι αίσθηση ή νόηση),αν το να αντιλαμβάνεται κανείς ότι ζει είναι καθεαυτό ευχάριστο…[τὸ δ᾽ αἰσθάνεσθαι ὅτι ζῇ, τῶν ἡδέων καθ᾽ αὑτό], αν η ζωή είναι κάτι το επιθυμητό, και ιδιαίτερα από τους καλούς ανθρώπους,...αν ο ενάρετος αισθάνεται προς τον φίλο του όπως αισθάνεται προς τον ίδιο τον εαυτό του (γιατί ο φίλος είναι ένας άλλος εαυτός του [ἕτερος γὰρ αὐτὸς ὁ φίλος ἐστίν])…,τότε όπως ακριβώς η ύπαρξή του είναι για τον καθένα κάτι επιθυμητό, έτσι – ή έστω παραπλήσια- είναι γι αυτόν επιθυμητή η ύπαρξη του φίλου του.

• 1172α. Κατά την κοινή αντίληψη γίνονται καλύτεροι οι φίλοι χάρη στον τρόπο με τον οποίο ενεργούν, αλλά και με τη βελτιωτική επιρροή που ασκούν ο ένας στον άλλον. Ξεσηκώνουν, πράγματι, ο ένας από τον άλλον τα χαρακτηριστικά που τους αρέσουν [ἀπομάττονται γὰρ παρ᾽ ἀλλήλων οἷς ἀρέσκονται].

• Αυτό που είναι για τον καθένα η ύπαρξη στη ζωή ή αυτό για χάρη του οποίου θέλει να ζει, με αυτό θέλει να περνάει μαζί με τον φίλο του τις ώρες και τις μέρες του. Έτσι, μερικοί πίνουν μαζί, άλλοι παίζουν ζάρια, άλλοι συγγυμνάζονται και συγκυνηγούν ή συμφιλοσοφούν [ διόπερ οἳ μὲν συμπίνουσιν, οἳ δὲ συγκυβεύουσιν, ἄλλοι δὲ συγγυμνάζονται καὶ συγκυνηγοῦσιν ἢ συμφιλοσοφοῦσιν ].

ΒΙΒΛΙΟ Χ΄

• 1177α. Αν η ευδαιμονία είναι ενέργεια κατά τους κανόνες της αρετής, είναι λογικό η αρετή αυτή να είναι η ανώτερη από όλες τις άλλες. Αυτή δεν μπορεί παρά να είναι η αρετή αυτού που είναι το καλύτερο μέσα μας. Είτε αυτό είναι ο νους ,είτε κάτι άλλο, είτε το ίδιο κάτι το θεϊκό, είτε όντας το πιο θεϊκό μέσα μας στοιχείο, αυτού του στοιχείου η ενέργεια, κατά τους κανόνες της δικής του αρετής , πρέπει να είναι η τέλεια ευδαιμονία. Ότι η ενέργεια αυτή έχει να κάνει με τις νοητικές και πνευματικές ενασχολήσεις, το έχουμε ήδη πει.

• 1177b-1178a. Δεν πρέπει να υπακούμε σ’εκείνους που μας συμβουλεύουν, ως άνθρωποι που είμαστε, να σκεφτόμαστε ανθρώπινα πράγματα και ως θνητοί θνητά. Ίσα ίσα, στο βαθμό που αυτό είναι δυνατό, να συμπεριφερόμαστε ως αθάνατοι και να κάνουμε το παν ώστε να συμμορφώνουμε τη ζωή μας προς αυτό που είναι το πιο σημαντικό μέσα μας...Όλοι θα συμφωνούσαν ότι αυτό είναι ο αληθινός εαυτός μας.

[οὐ χρὴ δὲ κατὰ τοὺς παραινοῦντας ἀνθρώπινα φρονεῖν ἄνθρωπον ὄντα οὐδὲ θνητὰ τὸν θνητόν, ἀλλ᾽ ἐφ᾽ ὅσον ἐνδέχεται ἀθανατίζειν καὶ πάντα ποιεῖν πρὸς τὸ ζῆν κατὰ τὸ κράτιστον τῶν ἐν αὑτῷ]

                                                                    ***

Όλο το βιβλίο - αρχαίο και μετάφραση Λυπουρλή - από το Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας

https://www.greek-language.gr/digitalResources/ancient_greek/library/browse.html?text_id=78

Θαυμάσιες αναλύσεις για το βιβλίο από τον καθηγητή κ. Κόντο στο "mathesis"

https://apps.mathesis.cup.gr/learning/course/course-v1:Philosophy+PHL2+23B/home